آسیب مفصل آکرومیوکلاویکولار

مفصل آکرومیوکلاویکولار یا AC Joint در بالاترین قسمت شانه قرار دارد و اتصال بین ترقوه و آکرومیون کتف را تشکیل می‌دهد.

مهم‌ترین ساختارهای نگهدارنده آن شامل رباط آکرومیوکلاویکولار و مجموعه رباط‌های کوراکوکلاویکولار هستند. در ضربه‌های خفیف ممکن است فقط رباط‌ها کشیده شوند؛ در آسیب شدیدتر رباط‌ها پاره می‌شوند و ترقوه نسبت به کتف جابه‌جا می‌شود.

آسیب AC Joint ممکن است با اصطلاح‌های زیر نیز توصیف شود:

• AC joint sprain

• AC joint separation

• Acromioclavicular separation

• Acromioclavicular dislocation

آسیب مفصل آکرومیوکلاویکولار چقدر شایع است؟

این آسیب به‌ویژه در ورزشکاران و افرادی که در ورزش‌های برخوردی، دوچرخه‌سواری یا فعالیت‌های همراه با احتمال سقوط شرکت می‌کنند دیده می‌شود.

میزان بروز در جمعیت‌ها متفاوت است. در یک مطالعه آینده‌نگر جمعیتی، میزان بروز دررفتگی AC حدود ۱۹٫۳ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر در سال گزارش شد و مردان جوان و میانسال بیشتر درگیر بودند. ورزش شایع‌ترین مکانیسم آسیب بود و در آن مطالعه نوع III شایع‌ترین نوع محسوب می‌شد. این ارقام را نمی‌توان مستقیماً به تمام کشورها تعمیم داد.

برای تعیین شدت آسیب معمولاً از طبقه‌بندی Rockwood استفاده می‌شود.

نوع I

رباط AC کشیده یا دچار آسیب خفیف شده ولی رباط‌های کوراکوکلاویکولار سالم هستند. جابه‌جایی واضحی در عکس دیده نمی‌شود.

نوع II

رباط AC پاره شده و رباط‌های کوراکوکلاویکولار نیز آسیب دیده‌اند، اما جابه‌جایی استخوان محدود است.

نوع III

هر دو مجموعه رباط AC و کوراکوکلاویکولار پاره شده‌اند و ترقوه نسبت به آکرومیون بالاتر قرار گرفته است.

نوع IV

انتهای ترقوه به سمت عقب جابه‌جا شده است.

نوع V

جابه‌جایی ترقوه به سمت بالا شدیدتر از نوع III است و آسیب وسیع‌تری به بافت‌های نگهدارنده وجود دارد.

نوع VI

انتهای ترقوه به سمت پایین جابه‌جا می‌شود. این نوع بسیار نادر است و معمولاً با ضربه‌های شدید همراه است.

علائم شایع

• درد در قسمت بالای شانه

• حساسیت شدید هنگام لمس مفصل AC

• درد هنگام بالا بردن دست

• درد هنگام بردن بازو به سمت مقابل بدن

• تورم

• کبودی

• کاهش دامنه حرکت شانه

در آسیب‌های شدیدتر ممکن است برجستگی مشخصی در انتهای ترقوه دیده شود.

علائم اولیه

درد معمولاً بلافاصله پس از سقوط یا ضربه شروع می‌شود. حرکات شانه، خوابیدن روی سمت آسیب‌دیده و بلند کردن اجسام ممکن است درد را بیشتر کنند.

علائم هشداردهنده

موارد زیر نیازمند ارزیابی سریع‌تر هستند:

• درد بسیار شدید بعد از ضربه شدید

• تغییر شکل قابل‌توجه

• زخم باز روی محل آسیب

• بی‌حسی یا ضعف دست

• سرد یا رنگ‌پریده شدن دست

• کاهش یا فقدان نبض

• همراه بودن آسیب با ضربه شدید به قفسه سینه، گردن یا سر

آسیب AC Joint چه مدت طول می‌کشد؟

مدت بهبود به درجه آسیب بستگی دارد. در انواع خفیف، درد و حرکت معمولاً طی چند هفته به‌طور قابل‌توجهی بهتر می‌شوند. در بسیاری از آسیب‌های غیرجراحی، حرکت عملکردی شانه طی حدود ۶ هفته بازمی‌گردد و بازگشت تدریجی به فعالیت معمول ممکن است در حدود ۱۲ هفته امکان‌پذیر باشد؛ البته این زمان در همه افراد یکسان نیست.

پس از جراحی، دوره توان‌بخشی معمولاً طولانی‌تر است و بازگشت به ورزش‌های سنگین یا برخوردی ممکن است چند ماه طول بکشد. یک مرور نظام‌مند سال ۲۰۲۵ میانگین بازگشت به ورزش را در مطالعات مختلف حدود ۴٫۵ ماه گزارش کرد، اما تفاوت زیادی میان نوع آسیب، درمان و برنامه توان‌بخشی وجود داشت.

بازگشت به ورزش نباید فقط بر اساس زمان انجام شود؛ دامنه حرکت، قدرت، پایداری و نبود درد نیز اهمیت دارند.

شایع‌ترین علت، ضربه مستقیم به قسمت خارجی یا بالای شانه است.

موقعیت‌های رایج شامل موارد زیر هستند:

• افتادن از دوچرخه

• برخورد در فوتبال، راگبی یا ورزش‌های مشابه

• اسکی و اسنوبورد

• تصادف

• افتادن مستقیم روی شانه

افتادن روی دست باز نیز در برخی موارد می‌تواند نیرو را به مفصل AC منتقل کند.

عامل خطر با علت مستقیم تفاوت دارد. فعالیت‌هایی که احتمال سقوط یا ضربه مستقیم به شانه را افزایش می‌دهند، خطر آسیب را بیشتر می‌کنند، از جمله:

• ورزش‌های برخوردی

• دوچرخه‌سواری

• ورزش‌های زمستانی

• فعالیت‌های دارای خطر سقوط

• مشاغل فیزیکی خاص

• سابقه آسیب قبلی شانه

بیشتر بیماران نتیجه عملکردی خوبی دارند، اما عوارض احتمالی شامل موارد زیر است:

• درد ماندگار مفصل AC

• برجستگی دائمی در بالای شانه

• ناپایداری مفصل

• آرتروز پس از آسیب

• کاهش قدرت یا عملکرد در برخی فعالیت‌ها

• درد هنگام خوابیدن روی شانه

بعد از جراحی نیز ممکن است عوارضی مانند عفونت، تحریک ناشی از وسایل تثبیت‌کننده، شکستگی اطراف محل جراحی یا از دست رفتن نسبی اصلاح مفصل رخ دهد.

وجود برجستگی باقی‌مانده پس از درمان غیرجراحی الزاماً به معنی عملکرد نامناسب شانه نیست.

این آسیب معمولاً تهدیدکننده زندگی نیست. انواع I و II اغلب بدون جراحی بهبود پیدا می‌کنند.

بااین‌حال، آسیب‌های شدیدتر ممکن است با شکستگی یا آسیب‌های دیگر شانه همراه باشند و انواع IV تا VI نیازمند ارزیابی ارتوپدی هستند. پس از ضربه‌های پرانرژی باید احتمال آسیب عصبی و عروقی نیز بررسی شود.

شرح حال و معاینه

پزشک درباره نحوه آسیب سؤال کرده و محل درد، تورم، برجستگی مفصل، دامنه حرکت و پایداری شانه را بررسی می‌کند.

معاینه عصبی و عروقی دست نیز اهمیت دارد.

رادیوگرافی

عکس ساده شانه اصلی‌ترین روش تصویربرداری است و هم برای تشخیص جابه‌جایی AC Joint و هم برای رد شکستگی استفاده می‌شود.

یکی از نماهای اختصاصی، Zanca view است که مفصل AC را با جزئیات بیشتری نشان می‌دهد. گاهی عکس شانه مقابل نیز برای مقایسه گرفته می‌شود.

MRI و سونوگرافی

MRI یا سونوگرافی برای همه بیماران ضروری نیستند. در مواردی که تشخیص نامشخص باشد یا احتمال آسیب همزمان تاندون‌ها، رباط‌ها یا سایر ساختارهای شانه مطرح باشد، ممکن است استفاده شوند.

درمان بر اساس درجه Rockwood، درد، پایداری مفصل، سطح فعالیت، شغل و اهداف بیمار انتخاب می‌شود.

آسیب‌های نوع I و II

معمولاً درمان غیرجراحی کافی است و شامل موارد زیر می‌شود:

• استراحت نسبی

• استفاده کوتاه‌مدت از اسلینگ

• کمپرس سرد

• کنترل درد

• شروع تدریجی حرکت

• فیزیوتراپی و تقویت عضلات شانه

بی‌حرکت نگه داشتن طولانی شانه معمولاً مطلوب نیست و حرکت باید با نظر پزشک یا فیزیوتراپیست و متناسب با درد افزایش پیدا کند.

آسیب نوع III

نوع III مهم‌ترین بخش اختلاف‌نظر درمانی است.

در بسیاری از بیماران درمان غیرجراحی ابتدا انتخاب مناسبی است. جراحی ممکن است در ورزشکاران یا افرادی با فعالیت بالای بالای سر، مشاغل سنگین، ناپایداری قابل‌توجه یا علائم پایدار باوجود توان‌بخشی مناسب مطرح شود.

متاآنالیزهای جدید نشان داده‌اند جراحی می‌تواند ظاهر و هم‌راستایی رادیولوژیک مفصل را بهتر حفظ کند، اما در بسیاری از مطالعات تفاوت واضح و بالینی مهمی در عملکرد بلندمدت در مقایسه با درمان غیرجراحی دیده نشده است. جراحی همچنین عوارض خاص مربوط به عمل و وسایل تثبیت‌کننده را دارد.

بنابراین برای نوع III نمی‌توان یک روش را برای تمام بیماران «بهترین درمان» دانست.

انواع IV تا VI

این آسیب‌ها شدید هستند و معمولاً نیاز به ارزیابی متخصص ارتوپدی دارند. در بسیاری از بیماران درمان جراحی برای بازگرداندن پایداری و موقعیت مفصل در نظر گرفته می‌شود.

روش‌های جراحی متعددی وجود دارد که هدف آنها بازگرداندن موقعیت ترقوه و ترمیم یا بازسازی رباط‌های آسیب‌دیده است.

روش‌ها می‌توانند شامل:

• بازسازی رباط‌های کوراکوکلاویکولار

• سیستم‌های Suture Button

• پلاک Hook Plate

• بازسازی با گرافت تاندونی

• روش‌های باز یا آرتروسکوپی

باشند.

شواهد فعلی یک تکنیک واحد را به‌عنوان بهترین روش برای همه بیماران معرفی نمی‌کنند. مرورهای جدید نیز برتری قطعی Suture Button نسبت به Hook Plate را در تمام پیامدها نشان نداده‌اند. انتخاب روش به نوع آسیب و تجربه جراح وابسته است.

داروهای ضد درد مانند استامینوفن و در افراد مناسب داروهای ضدالتهابی غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن یا ناپروکسن ممکن است برای کنترل کوتاه‌مدت درد استفاده شوند.

داروهای ضدالتهابی برای همه افراد مناسب نیستند؛ به‌خصوص در افراد مبتلا به بیماری کلیوی، سابقه زخم یا خون‌ریزی گوارشی، برخی بیماری‌های قلبی یا افرادی که داروهای رقیق‌کننده خون مصرف می‌کنند باید احتیاط شود.

نوع و مقدار دارو باید بر اساس شرایط فرد تعیین شود.

در روزهای اولیه می‌توان از اقدامات زیر استفاده کرد:

• خودداری از فعالیت‌هایی که درد را تشدید می‌کنند

• حمایت موقت دست با اسلینگ در صورت توصیه پزشک

• استفاده از کمپرس سرد

• حرکت دادن آرنج، مچ و انگشتان

• آغاز تدریجی تمرینات شانه بر اساس شدت آسیب

فرد نباید برای اصلاح برجستگی، ترقوه را با فشار به جای خود برگرداند یا شانه را محکم ببندد.

فیزیوتراپی

توان‌بخشی بخش مهم درمان است و معمولاً به‌تدریج شامل:

1. کنترل درد و حفظ حرکت،

2. بازگرداندن دامنه کامل حرکت،

3. تقویت عضلات روتاتورکاف و عضلات اطراف کتف،

4. تمرینات پایداری و کنترل شانه،

5. بازگشت تدریجی به ورزش یا کار

می‌شود.

رژیم غذایی خاصی برای درمان این آسیب اثبات نشده است.

دریافت کافی انرژی و پروتئین برای ترمیم بافت طبیعی بدن اهمیت دارد، اما مکمل‌های غذایی یا فرآورده‌هایی که با ادعای «ترمیم سریع رباط» فروخته می‌شوند جایگزین درمان و توان‌بخشی استاندارد نیستند.

مکمل ویتامین یا مواد معدنی معمولاً زمانی اهمیت بیشتری دارد که کمبود واقعی وجود داشته باشد.

همه آسیب‌های AC Joint قابل پیشگیری نیستند، اما می‌توان خطر را کاهش داد:

• استفاده از تجهیزات محافظ مناسب در ورزش‌های برخوردی

• رعایت تکنیک صحیح در ورزش

• تقویت عضلات شانه و کتف

• بازگشت تدریجی بعد از آسیب قبلی

• رعایت اصول ایمنی در دوچرخه‌سواری و ورزش‌های دارای خطر سقوط

بله. بیشتر آسیب‌ها با درمان مناسب نتیجه خوبی دارند.

در انواع خفیف، رباط‌ها و عملکرد شانه معمولاً بدون جراحی بهبود پیدا می‌کنند. در انواع شدید ممکن است برجستگی ظاهری باقی بماند یا برای ایجاد پایداری بیشتر جراحی انجام شود.

هدف درمان لزوماً بازگرداندن ظاهر دقیق مفصل به حالت قبل نیست؛ حرکت بدون درد، قدرت و عملکرد مناسب شانه اهداف اصلی هستند.

آسیب جدید در صورت ضربه مجدد ممکن است رخ دهد. در برخی افراد نیز پس از درمان، ناپایداری یا درد مزمن باقی می‌ماند.

بازگشت زودهنگام به ورزش قبل از بازیابی حرکت و قدرت کافی می‌تواند احتمال مشکلات بعدی را افزایش دهد.

آسیب واقعی AC Joint در کودکان نسبت به بزرگسالان کمتر شایع است.

در کودکان و نوجوانانی که هنوز رشد استخوانی آنها کامل نشده، ضربه مشابه ممکن است به‌جای پارگی رباط‌ها باعث آسیب صفحه رشد انتهای ترقوه شود. این حالت می‌تواند در عکس شبیه جداشدگی مفصل AC به نظر برسد و گاهی pseudodislocation نامیده می‌شود.

به همین دلیل ارزیابی آسیب AC در کودکان باید با توجه ویژه به صفحه رشد انجام شود.

مراجعه معمول یا زودهنگام

بهتر است بعد از ضربه به شانه در صورت وجود موارد زیر ارزیابی پزشکی انجام شود:

• درد مشخص در بالای شانه

• تورم یا کبودی

• محدود شدن حرکت

• برجستگی جدید در انتهای ترقوه

• درد ماندگار باوجود چند روز مراقبت اولیه

• ناتوانی در بازگشت به فعالیت معمول

مراجعه فوری

در شرایط زیر ارزیابی فوری لازم است:

• ضربه شدید یا تصادف پرانرژی

• تغییر شکل شدید شانه

• درد غیرقابل‌تحمل

• زخم باز

• بی‌حسی یا ضعف دست

• سردی یا تغییر رنگ دست

• اختلال نبض

• احتمال شکستگی یا سایر آسیب‌های جدی

۱. آیا AC Joint injury همان دررفتگی شانه است؟
خیر. در آسیب AC محل اتصال ترقوه و آکرومیون آسیب می‌بیند؛ در دررفتگی شانه، مفصل اصلی بین استخوان بازو و کتف از جای خود خارج می‌شود.

۲. آیا آسیب AC Joint بدون جراحی خوب می‌شود؟
بله. بیشتر آسیب‌های نوع I و II و بسیاری از موارد نوع III بدون جراحی درمان می‌شوند.

۳. آیا نوع III حتماً باید جراحی شود؟
خیر. درمان نوع III باید بر اساس علائم، ناپایداری، شغل، ورزش و پاسخ به توان‌بخشی انتخاب شود.

۴. آیا برجستگی روی شانه از بین می‌رود؟
ممکن است برجستگی، به‌خصوص در نوع III و بالاتر، حتی پس از بهبود عملکرد باقی بماند.

۵. آیا باقی ماندن برجستگی خطرناک است؟
لزوماً خیر. بعضی افراد با وجود برجستگی عملکرد طبیعی و بدون درد دارند.

۶. چه زمانی می‌توان ورزش را شروع کرد؟
زمان بازگشت به شدت آسیب بستگی دارد. معمولاً باید درد برطرف شده، حرکت کامل یا نزدیک به کامل و قدرت کافی شانه بازگشته باشد.

۷. آیا می‌توان با آسیب AC Joint وزنه زد؟
در دوره حاد خیر. بازگشت به تمرین مقاومتی باید تدریجی و پس از بازیابی حرکت و قدرت باشد.

۸. آیا MRI برای تشخیص ضروری است؟
معمولاً خیر. عکس ساده در بیشتر موارد کافی است و MRI بیشتر در موارد خاص استفاده می‌شود.

۹. آیا فیزیوتراپی لازم است؟
در بسیاری از آسیب‌ها بله. فیزیوتراپی به بازگشت حرکت، قدرت و کنترل شانه کمک می‌کند.

۱۰. آیا این آسیب می‌تواند باعث آرتروز شود؟
بله. آرتروز مفصل AC یکی از عوارض احتمالی درازمدت است، اما در همه بیماران ایجاد نمی‌شود.

۱۱. آیا کمپرس سرد مفید است؟
در دوره اولیه می‌تواند درد و تورم را کاهش دهد.

۱۲. آیا می‌توان مفصل برجسته را با دست جا انداخت؟
خیر. تلاش برای جا انداختن یا فشار دادن مفصل در منزل توصیه نمی‌شود.

۱۳. آیا جراحی همیشه ظاهر شانه را کاملاً طبیعی می‌کند؟
خیر. هدف اصلی جراحی ایجاد پایداری و عملکرد مناسب است و نتیجه ظاهری نیز در افراد متفاوت است.

• آسیب AC Joint در محل اتصال ترقوه به آکرومیون ایجاد می‌شود.

• ضربه مستقیم یا افتادن روی شانه شایع‌ترین علت است.

• شدت آسیب بر اساس طبقه‌بندی Rockwood از نوع I تا VI تعیین می‌شود.

• نوع I و II معمولاً بدون جراحی درمان می‌شوند.

• درباره نوع III درمان باید فردی انتخاب شود و جراحی برای همه بیماران ضروری نیست.

• انواع IV تا VI نیازمند ارزیابی ارتوپدی هستند و اغلب جراحی مطرح می‌شود.

• عکس ساده شانه مهم‌ترین روش اولیه تشخیص است.

• فیزیوتراپی و بازگشت تدریجی حرکت و قدرت بخش مهم درمان هستند.

• بی‌حسی، سردی دست، تغییر شکل شدید یا ضربه پرانرژی نیازمند ارزیابی فوری است.

اگر پس از ضربه به شانه درد موضعی، تورم، محدودیت حرکت یا برجستگی در بالای شانه ایجاد شده است، بهتر است پزشک شدت آسیب را مشخص کند. عکس ساده شانه در بسیاری از موارد برای تعیین نوع آسیب لازم است.

تا زمان ارزیابی، کاهش فعالیت، حمایت موقت دست و کمپرس سرد می‌تواند کمک‌کننده باشد. اگر تغییر شکل شدید، بی‌حسی، ضعف، سردی دست، زخم باز یا درد بسیار شدید وجود دارد، مراجعه فوری ضروری است.

• نام فارسی: آسیب مفصل آکرومیوکلاویکولار

• نام انگلیسی: Acromioclavicular Joint Injury

• اختصار: AC Joint Injury / ACJ Injury

• نام‌های دیگر: AC Joint Separation، Shoulder Separation، AC Joint Sprain

• دسته: آسیب اسکلتی‌عضلانی و رباطی

• اندام درگیر: مفصل بین ترقوه و آکرومیون کتف

• عفونی است؟ خیر

• مسری است؟ خیر

• حاد یا مزمن؟ معمولاً آسیب حاد است؛ درد یا ناپایداری مزمن ممکن است باقی بماند.

• قابل پیشگیری است؟ همه موارد خیر؛ برخی خطرها را می‌توان کاهش داد.

• قابل درمان است؟ بله؛ اغلب با درمان غیرجراحی و در موارد منتخب با جراحی

• مهم‌ترین علائم: درد بالای شانه، حساسیت، تورم، محدودیت حرکت و برجستگی مفصل

• مهم‌ترین عوامل خطر: ورزش‌های برخوردی، سقوط، دوچرخه‌سواری و فعالیت‌های پرخطر

• مهم‌ترین عوارض: درد مزمن، ناپایداری، آرتروز و محدودیت عملکرد

• روش‌های اصلی تشخیص: معاینه و رادیوگرافی؛ MRI یا سونوگرافی در موارد منتخب

• روش‌های اصلی درمان: استراحت نسبی، اسلینگ کوتاه‌مدت، کنترل درد، فیزیوتراپی و در موارد منتخب جراحی

• تخصص پزشکی مرتبط: ارتوپدی و پزشکی ورزشی