برفک دهان

معرفی بیماری

برفک دهان یا کاندیدیازیس دهانی (Oral Candidiasis) نوعی عفونت قارچی مخاط دهان است که در اثر رشد بیش‌ازحد قارچ‌های جنس کاندیدا (Candida) ایجاد می‌شود. شایع‌ترین عامل آن Candida albicans است؛ بااین‌حال، گونه‌های دیگری از کاندیدا نیز ممکن است در برخی افراد، به‌ویژه در موارد عودکننده یا مقاوم به درمان، نقش داشته باشند.

کاندیدا می‌تواند بدون ایجاد بیماری به‌طور طبیعی در دهان بسیاری از افراد وجود داشته باشد. بنابراین، وجود این قارچ در نمونه دهانی به‌تنهایی به معنی ابتلا به برفک نیست. بیماری زمانی ایجاد می‌شود که تعادل طبیعی محیط دهان یا سیستم ایمنی تغییر کند و قارچ بیش‌ازحد رشد کند.

برفک معمولاً زبان، سطح داخلی گونه‌ها، کام، لثه‌ها یا حلق را درگیر می‌کند. نوع کلاسیک آن با لکه‌ها یا پلاک‌های سفید و کرم‌رنگ شناخته می‌شود، اما برخی انواع بیماری بیشتر با قرمزی، سوزش یا التهاب مخاط دهان دیده می‌شوند.

اصطلاحات رایج این بیماری عبارت‌اند از:

• برفک دهان

• کاندیدیازیس دهانی

• کاندیدیازیس دهان و حلق

• Oral candidiasis

• Oropharyngeal candidiasis

• Oral thrush

برفک دهان چقدر شایع است؟

قارچ کاندیدا به‌صورت بدون علامت می‌تواند در دهان افراد سالم وجود داشته باشد، اما کاندیدیازیس علامت‌دار دهان در بزرگسالان سالم نسبتاً غیرشایع است.

برفک بیشتر در گروه‌هایی دیده می‌شود که شرایط محیط دهان یا سیستم ایمنی آنها زمینه رشد قارچ را فراهم می‌کند؛ از جمله:

• نوزادان، به‌خصوص در هفته‌های نخست زندگی

• سالمندان

• افرادی که دندان مصنوعی استفاده می‌کنند

• افراد مبتلا به دیابت

• مصرف‌کنندگان آنتی‌بیوتیک‌ها

• افرادی که از کورتون استنشاقی استفاده می‌کنند

• بیماران تحت شیمی‌درمانی یا درمان‌های سرکوب‌کننده سیستم ایمنی

• افراد مبتلا به نقص ایمنی، از جمله HIV کنترل‌نشده یا پیشرفته

یک میزان شیوع واحد و قابل تعمیم به تمام جمعیت جهان برای برفک دهان وجود ندارد، زیرا شیوع آن به سن، بیماری‌های زمینه‌ای، مصرف دارو و جمعیت مورد بررسی وابسته است.

تفاوت مشخص و ثابتی در شیوع برفک دهان بین زنان و مردان سالم گزارش نشده است.

انواع برفک دهان

برفک دهان همیشه به شکل لکه‌های سفید ظاهر نمی‌شود. مهم‌ترین تظاهرات بالینی آن عبارت‌اند از:

کاندیدیازیس کاذب‌غشایی

این همان شکل کلاسیک «برفک» است. پلاک‌های سفید یا کرم‌رنگ روی زبان، گونه، کام یا حلق ایجاد می‌شوند. این پلاک‌ها معمولاً با مالش یا تراشیدن برداشته می‌شوند و ممکن است زیر آنها مخاط قرمز یا کمی خون‌ریزی‌کننده دیده شود.

کاندیدیازیس اریتماتوز یا آتروفیک

به‌جای لکه‌های سفید، مخاط دهان قرمز، ملتهب یا دردناک است. زبان ممکن است صاف یا حساس شود. این نوع می‌تواند پس از مصرف آنتی‌بیوتیک یا در بعضی مصرف‌کنندگان کورتون استنشاقی مشاهده شود.

التهاب زیر دندان مصنوعی

در افرادی که دندان مصنوعی استفاده می‌کنند، مخاط زیر پروتز ممکن است قرمز و ملتهب شود. استفاده طولانی‌مدت از دندان مصنوعی، خوابیدن با آن و تمیز نکردن مناسب پروتز می‌تواند زمینه‌ساز باشد.

التهاب گوشه لب

کاندیدا می‌تواند در ترک‌ها و التهاب گوشه‌های دهان نقش داشته باشد. البته التهاب گوشه لب همیشه ناشی از قارچ نیست و عوامل دیگری مانند تحریک پوستی یا کمبودهای تغذیه‌ای نیز باید در نظر گرفته شوند.

کاندیدیازیس هیپرپلاستیک مزمن

این شکل نسبتاً نادر است و معمولاً به شکل پلاک سفید پایدار دیده می‌شود که مانند برفک معمولی به‌راحتی پاک نمی‌شود. ضایعات سفید پایدار دهان باید توسط پزشک یا دندان‌پزشک بررسی شوند، زیرا بیماری‌های دیگری مانند لک‌وپلاکیا نیز می‌توانند ظاهر مشابهی داشته باشند و گاهی نمونه‌برداری لازم است.

علائم برفک دهان

شدت علائم از فردی به فرد دیگر متفاوت است و برخی افراد ممکن است علائم خفیفی داشته باشند.

علائم شایع

• لکه‌ها یا پلاک‌های سفید یا کرم‌رنگ روی زبان، سطح داخلی گونه‌ها، کام یا حلق

• قرمزی مخاط دهان

• سوزش یا درد دهان و زبان

• احساس خشکی یا حالت پنبه‌ای در دهان

• تغییر یا کاهش حس چشایی

• طعم ناخوشایند در دهان

• ترک و قرمزی گوشه لب

• درد هنگام خوردن غذا

• التهاب یا قرمزی زیر دندان مصنوعی

در نوع کلاسیک بیماری، پاک کردن پلاک‌های سفید ممکن است سطح قرمز و حساس زیر آنها را آشکار کند.

علائم اولیه

در بعضی افراد اولین نشانه‌ها عبارت‌اند از:

• احساس سوزش خفیف زبان یا دهان

• تغییر طعم غذاها

• قرمزی موضعی مخاط

• ایجاد چند لکه سفید کوچک

• ناراحتی هنگام خوردن غذاهای تند یا اسیدی

وجود این علائم به‌تنهایی برای تشخیص برفک کافی نیست.

علائم هشداردهنده

علائمی مانند موارد زیر نیاز به ارزیابی پزشکی دارند:

• درد هنگام بلع

• دشواری در بلع

• احساس گیر کردن غذا در گلو یا پشت استخوان سینه

• گسترش ضایعات به حلق

• کاهش قابل توجه توانایی خوردن یا نوشیدن

• عود مکرر برفک

• برفک در فردی با ضعف سیستم ایمنی

• باقی ماندن یک پلاک سفید که پاک نمی‌شود

• عدم پاسخ مناسب به درمان ضدقارچی

درد یا دشواری بلع می‌تواند نشانه درگیری مری، یعنی کاندیدیازیس مری (Esophageal candidiasis) باشد.

برفک دهان چه مدت طول می‌کشد؟

مدت بیماری به شدت عفونت، سن بیمار، وضعیت سیستم ایمنی و وجود عوامل زمینه‌ای بستگی دارد.

در بسیاری از موارد، دوره‌های درمان ضدقارچی برفک دهان حدود ۷ تا ۱۴ روز در نظر گرفته می‌شوند. ممکن است علائم پیش از پایان دوره درمان بهبود پیدا کنند، اما دارو باید طبق دستور پزشک یا داروساز و برای مدت تعیین‌شده مصرف شود.

در افرادی که عامل زمینه‌ای همچنان وجود دارد، مانند:

• استفاده نامناسب از کورتون استنشاقی

• دندان مصنوعی آلوده یا نامتناسب

• دیابت کنترل‌نشده

• خشکی شدید دهان

• ضعف سیستم ایمنی

احتمال طولانی شدن یا عود بیماری بیشتر است.

برفک معمولاً یک بیماری مزمن نیست، اما در برخی بیماران دارای نقص ایمنی یا عوامل خطر پایدار می‌تواند مرتب عود کند.

اگر علائم با درمان مناسب بهتر نشوند یا به‌سرعت پس از درمان بازگردند، تشخیص مجدد و بررسی علت زمینه‌ای اهمیت دارد.

علت برفک دهان چیست؟

علت مستقیم بیماری، رشد بیش‌ازحد قارچ‌های کاندیدا در مخاط دهان است.

کاندیدا در بسیاری از افراد بخشی از میکروارگانیسم‌های طبیعی بدن است و حضور آن لزوماً بیماری ایجاد نمی‌کند. عواملی که تعادل میکروبی دهان، دفاع ایمنی یا وضعیت مخاط را تغییر می‌دهند می‌توانند باعث تبدیل کلونیزاسیون طبیعی به عفونت شوند.

داروها

برخی داروها می‌توانند خطر برفک را افزایش دهند، به‌ویژه:

• آنتی‌بیوتیک‌ها

• کورتون‌های استنشاقی

• کورتون‌های سیستمیک

• بعضی داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی

• برخی درمان‌های سرطان

بیماری‌های زمینه‌ای

از جمله:

• دیابت، به‌خصوص در صورت کنترل نامناسب

• HIV و سایر بیماری‌های تضعیف‌کننده سیستم ایمنی

• بعضی سرطان‌ها

• بیماری‌ها یا درمان‌هایی که باعث خشکی دهان می‌شوند

عوامل موضعی دهان

از جمله:

• دندان مصنوعی

• رعایت نکردن بهداشت پروتز

• استفاده از دندان مصنوعی هنگام خواب

• خشکی دهان

• تحریک مزمن مخاط

• سیگار

عوامل خطر برفک دهان

«عامل خطر» به معنی علت قطعی بیماری نیست؛ بلکه احتمال ابتلا را افزایش می‌دهد.

مهم‌ترین عوامل خطر عبارت‌اند از:

• سن بسیار پایین: نوزادان، به‌خصوص در اوایل زندگی، مستعدتر هستند.

• سن بالا: به‌ویژه همراه با دندان مصنوعی، خشکی دهان یا بیماری‌های زمینه‌ای.

• مصرف آنتی‌بیوتیک: می‌تواند تعادل طبیعی میکروارگانیسم‌های دهان را تغییر دهد.

• کورتون استنشاقی: باقی ماندن دارو در دهان می‌تواند رشد کاندیدا را تسهیل کند.

• ضعف سیستم ایمنی: مانند HIV، شیمی‌درمانی یا داروهای سرکوب‌کننده ایمنی.

• دیابت: به‌خصوص اگر کنترل قند خون مناسب نباشد.

• دندان مصنوعی: به‌ویژه اگر شب‌ها خارج نشود یا به‌خوبی تمیز نشود.

• خشکی دهان: کاهش بزاق می‌تواند دفاع طبیعی دهان در برابر میکروارگانیسم‌ها را کاهش دهد.

• سیگار: با افزایش خطر کاندیدیازیس دهانی ارتباط دارد.

برفک دهان چگونه منتقل می‌شود؟

برفک دهان در بزرگسالان سالم معمولاً یک بیماری واگیردار به معنای معمول محسوب نمی‌شود. کاندیدا در بدن بسیاری از افراد وجود دارد و بیماری بیشتر به‌دلیل رشد بیش‌ازحد قارچ موجود ایجاد می‌شود تا ابتلا از فرد دیگر.

بنابراین تماس معمول روزمره با فرد مبتلا معمولاً دلیل ایجاد برفک در یک فرد سالم نیست.

یک استثنای مهم می‌تواند دوران شیردهی باشد. در صورت وجود کاندیدیازیس دهانی نوزاد و علائم سازگار با کاندیدا در نوک پستان مادر، انتقال و عود متقابل بین مادر و نوزاد ممکن است اتفاق بیفتد. در این شرایط ممکن است ارزیابی و درمان هم‌زمان هر دو لازم باشد.

در بزرگسالان معمولاً به‌دلیل برفک دهان نیازی به دوری از محل کار یا مدرسه وجود ندارد.

چه کسانی بیشتر در معرض برفک دهان هستند؟

گروه‌های پرخطر شامل موارد زیر هستند:

• نوزادان

• سالمندان

• افراد دارای دندان مصنوعی

• مبتلایان به دیابت

• افرادی که اخیراً آنتی‌بیوتیک مصرف کرده‌اند

• مصرف‌کنندگان کورتون استنشاقی

• بیماران تحت شیمی‌درمانی

• دریافت‌کنندگان داروهای سرکوب‌کننده ایمنی

• افراد مبتلا به HIV پیشرفته یا سایر نقص‌های ایمنی

• افراد مبتلا به خشکی مزمن دهان

برفک مکرر در یک نوجوان یا بزرگسال سالم، به‌خصوص اگر علت مشخصی مانند مصرف آنتی‌بیوتیک یا کورتون استنشاقی وجود نداشته باشد، ارزش بررسی پزشکی دارد.

عوارض برفک دهان

عوارض شایع

در بیشتر افراد عوارض محدود به دهان هستند:

• درد و سوزش

• اختلال در چشایی

• ناراحتی هنگام غذا خوردن

• التهاب مخاط

• ترک گوشه لب

مشکلات تغذیه‌ای

در نوزادان، سالمندان یا افراد بیمار، درد دهان می‌تواند باعث کاهش تغذیه یا مصرف مایعات شود.

کاندیدیازیس مری

در افراد دارای ضعف سیستم ایمنی، عفونت ممکن است هم‌زمان یا در مواردی همراه با درگیری مری باشد. درد هنگام بلع و دشواری بلع از علائم مهم آن هستند.

عفونت شدیدتر

تبدیل یک برفک ساده دهانی به عفونت منتشر کاندیدا در یک فرد سالم اتفاق معمولی نیست. کاندیدیازیس تهاجمی بیشتر در بیماران شدیداً بیمار، بستری، دارای نقص ایمنی یا عوامل خطر پزشکی خاص دیده می‌شود.

آیا برفک دهان خطرناک است؟

در بیشتر نوزادان و بزرگسالان سالم، برفک دهان بیماری جدی یا خطرناکی نیست و معمولاً با درمان مناسب کنترل می‌شود.

اهمیت بیماری در افراد دارای ضعف سیستم ایمنی بیشتر است. در این افراد برفک می‌تواند شدیدتر، عودکننده‌تر یا مقاوم‌تر باشد و احتمال درگیری مری نیز بیشتر است.

همچنین بروز برفک بدون علت واضح در یک بزرگسال سالم ممکن است پزشک را به بررسی بیماری‌ها یا عوامل زمینه‌ای هدایت کند.

تشخیص برفک دهان

شرح حال و معاینه

در بیشتر موارد، تشخیص برفک دهان بر اساس ظاهر ضایعات و معاینه توسط پزشک یا دندان‌پزشک انجام می‌شود.

پزشک ممکن است درباره موارد زیر سؤال کند:

• مصرف اخیر آنتی‌بیوتیک

• استفاده از کورتون استنشاقی

• دیابت

• خشکی دهان

• داروهای مصرفی

• دندان مصنوعی

• بیماری‌های تضعیف‌کننده سیستم ایمنی

• عودهای قبلی بیماری

نمونه‌برداری سطحی و بررسی میکروسکوپی

اگر ظاهر ضایعه مشخص نباشد، درمان مؤثر نباشد یا تشخیص دیگری مطرح باشد، ممکن است نمونه‌ای از ضایعه برداشته و زیر میکروسکوپ بررسی شود.

کشت قارچ

کشت در تمام بیماران لازم نیست. این آزمایش بیشتر در موارد مقاوم، عودکننده یا تشخیص نامشخص کاربرد دارد.

از آنجا که کاندیدا می‌تواند به‌طور طبیعی در دهان وجود داشته باشد، مثبت شدن کشت به‌تنهایی برفک دهان را ثابت نمی‌کند و باید با علائم و معاینه تفسیر شود.

بررسی بیماری‌های زمینه‌ای

اگر برفک مکرر یا غیرمنتظره باشد، بسته به شرایط فرد ممکن است بررسی‌هایی برای بیماری‌های زمینه‌ای مانند دیابت یا نقص ایمنی انجام شود.

این آزمایش‌ها برای همه افراد مبتلا به برفک ضروری نیستند.

آندوسکوپی

اگر درد یا دشواری بلع احتمال درگیری مری را مطرح کند، ممکن است بررسی بیشتر از جمله آندوسکوپی لازم شود.

نمونه‌برداری بافتی

در ضایعات سفید پایدار یا مشکوک، به‌خصوص ضایعاتی که با پاک کردن از بین نمی‌روند، پزشک یا دندان‌پزشک ممکن است نمونه‌برداری را برای رد بیماری‌های دیگر توصیه کند.

بیماری‌هایی که ممکن است شبیه برفک دهان باشند

هر لکه سفید روی زبان یا دهان، برفک نیست.

بیماری‌ها و شرایطی که می‌توانند ظاهر مشابه ایجاد کنند عبارت‌اند از:

• زبان پوشیده یا سفید

• باقی‌ماندن شیر روی زبان نوزاد

• لک‌وپلاکیا

• لیکن پلان دهانی

• زبان جغرافیایی

• لک‌وپلاکیا مویی دهان

• تحریک ناشی از دندان مصنوعی

• بعضی زخم‌ها و التهاب‌های دهانی

• برخی ضایعات پیش‌سرطانی یا سرطان‌های دهان

یکی از تفاوت‌های کلاسیک این است که پلاک‌های برفک کاذب‌غشایی معمولاً قابل پاک شدن هستند، در حالی که بسیاری از ضایعات سفید دیگر به‌راحتی پاک نمی‌شوند. بااین‌حال، این ویژگی به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست.

درمان برفک دهان

هدف درمان کاهش رشد قارچ، برطرف کردن علائم و اصلاح عامل زمینه‌ای است.

انتخاب درمان به مواردی مانند سن، شدت بیماری، وضعیت سیستم ایمنی، بارداری، سایر بیماری‌ها و احتمال درگیری مری بستگی دارد.

درمان موارد خفیف

در موارد محدود و خفیف، داروهای ضدقارچ موضعی می‌توانند استفاده شوند. داروهایی که در دستورالعمل‌های درمانی مطرح هستند شامل:

• نیستاتین (Nystatin)

• کلوتریمازول (Clotrimazole)

• میکونازول (Miconazole)

هستند.

فرمولاسیون قابل استفاده و محدودیت سنی این داروها در کشورهای مختلف ممکن است متفاوت باشد.

موارد متوسط تا شدید

در بیماری متوسط تا شدید یا در برخی بیماران دارای نقص ایمنی، درمان سیستمیک مانند فلوکونازول (Fluconazole) ممکن است توسط پزشک انتخاب شود.

برای برفک دهان معمولاً دوره درمان ضدقارچی حدود ۷ تا ۱۴ روز است، اما مدت و نوع دارو باید متناسب با وضعیت بیمار تعیین شود.

بیماری مقاوم به فلوکونازول

اگر بیماری به درمان معمول پاسخ ندهد، ابتدا باید تشخیص، نحوه مصرف دارو، بیماری‌های زمینه‌ای و احتمال مقاومت قارچی بررسی شود.

در موارد واقعاً مقاوم ممکن است متخصص از داروهایی مانند:

• ایتراکونازول (Itraconazole)

• پوزاکونازول (Posaconazole)

• و در شرایط خاص سایر داروهای ضدقارچی سیستمیک

استفاده کند.

این درمان‌ها برای خوددرمانی مناسب نیستند و می‌توانند تداخلات دارویی و عوارض مهم داشته باشند.

درمان کاندیدیازیس مری

اگر مری درگیر باشد، درمان موضعی دهان کافی نیست و درمان ضدقارچی سیستمیک ضروری است. دوره درمان نیز معمولاً طولانی‌تر از برفک محدود به دهان خواهد بود.

داروهای مورد استفاده برای برفک دهان

نیستاتین

گروه: ضدقارچ پلی‌ان

نیستاتین به‌صورت فرآورده‌های موضعی دهانی استفاده می‌شود و جذب سیستمیک آن از دستگاه گوارش بسیار کم است.

عوارض احتمالی می‌توانند شامل:

• تهوع

• ناراحتی گوارشی

• طعم ناخوشایند

• تحریک دهان

باشند.

نیستاتین در برخی شرایط، از جمله بارداری و شیردهی، می‌تواند گزینه قابل استفاده‌ای باشد؛ بااین‌حال انتخاب دارو باید بر اساس شرایط فرد انجام شود.

کلوتریمازول

گروه: ضدقارچ آزولی

برخی فرم‌های دهانی کلوتریمازول برای درمان موضعی کاندیدیازیس دهان به کار می‌روند.

ممکن است باعث:

• تحریک دهان

• ناراحتی گوارشی

• تغییر طعم

شود.

نوع فرآورده و مناسب بودن آن برای کودکان باید بررسی شود.

میکونازول

گروه: ضدقارچ آزولی

میکونازول در برخی کشورها به شکل ژل دهانی یا قرص چسبنده داخل دهان در دسترس است.

یکی از نکات مهم درباره میکونازول احتمال تداخل با بعضی داروها، به‌خصوص برخی داروهای ضدانعقاد مانند وارفارین است. بنابراین بررسی داروهای هم‌زمان اهمیت دارد.

فلوکونازول

گروه: ضدقارچ آزولی سیستمیک

فلوکونازول در بیماری متوسط تا شدید و در بعضی بیماران پرخطر کاربرد دارد.

عوارض احتمالی شامل:

• تهوع

• درد شکم

• اسهال

• سردرد

• افزایش آنزیم‌های کبدی

است.

این دارو می‌تواند با برخی داروهای دیگر تداخل داشته باشد و در افراد دارای بعضی مشکلات ریتم قلب یا بیماری کبدی نیازمند احتیاط است.

در بارداری، به‌ویژه برای عفونت ساده دهانی، درمان موضعی معمولاً بر درمان سیستمیک ترجیح داده می‌شود و فلوکونازول خوراکی نباید بدون ارزیابی پزشک مصرف شود.

انتخاب دارو، شکل دارویی، مقدار مصرف و مدت درمان باید توسط پزشک یا داروساز و با توجه به سن، بیماری‌های زمینه‌ای و داروهای هم‌زمان تعیین شود.

درمان خانگی و مراقبت از خود

مراقبت‌های خانگی می‌توانند به کاهش ناراحتی یا جلوگیری از عود کمک کنند، اما جایگزین درمان ضدقارچی در مواردی که دارو لازم است نیستند.

اقدامات مفید عبارت‌اند از:

• رعایت منظم بهداشت دهان و دندان

• تمیز کردن صحیح دندان مصنوعی

• خارج کردن دندان مصنوعی هنگام خواب

• اطمینان از مناسب بودن اندازه و وضعیت پروتز

• شست‌وشوی دهان یا مسواک زدن پس از مصرف کورتون استنشاقی

• مصرف مایعات کافی در صورت خشکی دهان

• ترک سیگار

• کنترل بیماری‌های زمینه‌ای، به‌خصوص دیابت

شست‌وشوی ملایم دهان با آب‌نمک می‌تواند در بعضی افراد ناراحتی مخاط را کاهش دهد، اما درمان ضدقارچی محسوب نمی‌شود.

در مورد موادی مانند جوش‌شیرین، سرکه، روغن نارگیل، عصاره‌های گیاهی و انواع «پاکسازی کاندیدا»، شواهد کافی برای جایگزین کردن آنها با درمان استاندارد وجود ندارد.

تغذیه در برفک دهان

رژیم غذایی مشخصی که بتواند برفک دهان را به‌طور قابل اعتماد درمان کند اثبات نشده است.

در زمان درد یا التهاب دهان ممکن است تحمل غذاهای نرم و خنک آسان‌تر باشد. غذاهای بسیار تند، اسیدی یا تحریک‌کننده می‌توانند در بعضی افراد سوزش را بیشتر کنند.

مصرف مایعات کافی اهمیت دارد، به‌خصوص در سالمندان و نوزادانی که به‌دلیل درد دهان کمتر می‌خورند یا می‌نوشند.

در بیماران مبتلا به دیابت، کنترل مناسب قند خون بخشی از کاهش عوامل زمینه‌ای بیماری است.

رژیم‌های موسوم به «رژیم ضدکاندیدا» یا حذف گسترده گروه‌های غذایی، درمان اثبات‌شده برفک دهان محسوب نمی‌شوند.

مصرف پروبیوتیک‌ها برای پیشگیری یا درمان برفک بررسی شده است، اما شواهد موجود برای توصیه آنها به‌عنوان جایگزین درمان استاندارد کافی نیست.

پیشگیری از برفک دهان

همه موارد قابل پیشگیری نیستند، اما برخی اقدامات می‌توانند خطر بیماری یا عود آن را کاهش دهند:

• رعایت مناسب بهداشت دهان و دندان

• استفاده از آنتی‌بیوتیک فقط در صورت تجویز و نیاز پزشکی

• شست‌وشوی دهان یا مسواک زدن بعد از کورتون استنشاقی

• تمیز کردن منظم دندان مصنوعی

• خارج کردن پروتز هنگام خواب

• اصلاح دندان مصنوعی نامتناسب

• کنترل مناسب دیابت

• رسیدگی به خشکی دهان

• ترک سیگار

• درمان و کنترل مناسب بیماری‌هایی که سیستم ایمنی را تضعیف می‌کنند

مصرف پیشگیرانه طولانی‌مدت داروهای ضدقارچ برای بیشتر افراد توصیه نمی‌شود، زیرا می‌تواند عوارض، تداخل دارویی و احتمال مقاومت قارچی را افزایش دهد.

آیا برفک دهان قابل درمان است؟

بله. بیشتر موارد برفک دهان با درمان ضدقارچی مناسب برطرف می‌شوند.

بااین‌حال، درمان عفونت و اصلاح عامل زمینه‌ای دو موضوع متفاوت هستند. اگر عامل زمینه‌ای مانند دندان مصنوعی آلوده، خشکی دهان، مصرف کورتون استنشاقی یا ضعف سیستم ایمنی باقی بماند، بیماری می‌تواند دوباره ایجاد شود.

در بیماران دارای نقص ایمنی شدید ممکن است کنترل بیماری دشوارتر باشد.

آیا برفک دهان عود می‌کند؟

بله، امکان عود وجود دارد.

احتمال عود در شرایط زیر بیشتر است:

• ادامه مصرف بعضی داروهای مستعدکننده

• رعایت نکردن بهداشت دندان مصنوعی

• استفاده از دندان مصنوعی هنگام خواب

• دیابت کنترل‌نشده

• نقص سیستم ایمنی

• خشکی مزمن دهان

• مصرف مکرر یا طولانی داروهای ضدقارچی و ایجاد مقاومت در برخی بیماران

در صورت عود مکرر، صرفاً تکرار خودسرانه داروی ضدقارچ توصیه نمی‌شود و علت زمینه‌ای باید بررسی شود.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

مراجعه معمول به پزشک یا دندان‌پزشک

ارزیابی پزشکی توصیه می‌شود اگر:

• برای اولین بار در بزرگسالی دچار علائم مشابه برفک شده‌اید.

• ضایعات سفید دهان تشخیص مشخصی ندارند.

• درمان قبلی مؤثر نبوده است.

• بیماری مرتب عود می‌کند.

• ضایعه سفید پاک نمی‌شود یا برای مدت طولانی باقی مانده است.

• دیابت یا بیماری زمینه‌ای مهم دارید.

• داروی سرکوب‌کننده ایمنی مصرف می‌کنید.

• شیمی‌درمانی دریافت می‌کنید.

• سیستم ایمنی ضعیفی دارید.

• نوزاد بسیار کم‌سن علائم برفک دارد.

• درد دهان باعث کاهش غذا خوردن شده است.

مراجعه فوری

ارزیابی سریع پزشکی لازم است اگر برفک یا ضایعات دهان همراه با موارد زیر باشد:

• درد قابل توجه هنگام بلع

• دشواری بلع

• ناتوانی در خوردن یا نوشیدن کافی

• علائم کم‌آبی

• تب یا بدحالی قابل توجه در فرد دارای نقص ایمنی

• احساس گیر کردن غذا در گلو یا پشت استخوان سینه

• بدتر شدن سریع علائم در بیمار دارای ضعف سیستم ایمنی

مشکل تنفس، ناتوانی در بلع بزاق یا علائم شدید عمومی یک وضعیت اورژانسی محسوب می‌شود، هرچند این علائم برای برفک ساده دهانی معمول نیستند.

برفک دهان در کودکان و نوزادان

برفک در نوزادان نسبتاً شایع‌تر از بزرگسالان سالم است.

علائم می‌توانند شامل:

• لکه‌های سفید یا کرم‌رنگ روی زبان، لثه، کام یا داخل گونه

• لکه‌هایی که به‌راحتی پاک نمی‌شوند

• بی‌قراری هنگام شیر خوردن

• کاهش تمایل به تغذیه

باشند.

وجود تنها یک لایه سفید روی زبان نوزاد همیشه به معنی برفک نیست؛ باقی‌ماندن شیر نیز می‌تواند ظاهر مشابهی ایجاد کند.

درمان کودکان به سن، شدت بیماری و نوع فرآورده دارویی بستگی دارد. برخی داروهای ضدقارچ برای سنین خاص محدودیت دارند؛ بنابراین درمان نوزادان باید با نظر پزشک یا داروساز انجام شود.

برفک نوزاد ممکن است همراه با التهاب قارچی ناحیه پوشک نیز دیده شود.

برفک دهان و شیردهی

اگر نوزاد شیرخوار برفک داشته باشد و مادر نیز دچار علائمی مانند درد یا سوزش غیرمعمول نوک پستان شود، احتمال درگیری هر دو باید بررسی شود.

در برخی موارد درمان هم‌زمان مادر و نوزاد برای جلوگیری از عود متقابل لازم است.

رعایت بهداشت دست‌ها و تمیز کردن وسایلی مانند سر شیشه، پستانک و وسایلی که در دهان نوزاد قرار می‌گیرند اهمیت دارد.

درد نوک پستان در دوران شیردهی همیشه ناشی از کاندیدا نیست و مشکلاتی مانند نحوه نامناسب گرفتن پستان توسط نوزاد نیز از علل مهم هستند.

برفک دهان در زنان

کاندیدیازیس دهانی به‌طور کلی بیماری ویژه زنان نیست و تفاوت ثابت و مهمی در ابتلای زنان و مردان سالم شناخته نشده است.

شرایط خاص مرتبط با زنان بیشتر شامل دوران بارداری و شیردهی است که انتخاب دارو و ارزیابی نوزاد می‌تواند اهمیت بیشتری پیدا کند.

برفک دهان در بارداری

درمان برفک دهان در بارداری باید با توجه به ایمنی مادر و جنین انتخاب شود.

در دستورالعمل‌های پزشکی، برای کاندیدیازیس دهانی در دوران بارداری معمولاً درمان موضعی بر درمان ضدقارچی سیستمیک ترجیح داده می‌شود.

نیستاتین از جمله داروهایی است که سابقه طولانی استفاده در بارداری دارد و جذب سیستمیک آن از دستگاه گوارش بسیار محدود است.

مصرف خودسرانه فلوکونازول خوراکی در بارداری توصیه نمی‌شود. اگر بیماری شدید، مقاوم یا پیچیده باشد، انتخاب درمان باید توسط پزشک و با توجه به سن بارداری و نسبت فایده به خطر انجام شود.

پرسش‌های متداول درباره برفک دهان

۱. آیا برفک دهان خطرناک است؟

در بیشتر افراد سالم خیر. معمولاً یک عفونت سطحی و قابل درمان است. در افراد دارای ضعف سیستم ایمنی یا در صورت درگیری مری اهمیت بیشتری دارد.

۲. آیا برفک دهان واگیردار است؟

در بزرگسالان معمولاً بیماری واگیردار محسوب نمی‌شود. کاندیدا به‌طور طبیعی در بدن بسیاری از افراد وجود دارد. در مادر و نوزاد شیرخوار امکان انتقال و عود متقابل وجود دارد.

۳. آیا برفک دهان درمان می‌شود؟

بله. بیشتر موارد با داروهای ضدقارچ مناسب درمان می‌شوند.

۴. برفک دهان معمولاً چقدر طول می‌کشد؟

بسیاری از دوره‌های درمان حدود ۷ تا ۱۴ روز هستند. بیماری مقاوم یا عودکننده ممکن است نیاز به بررسی و درمان طولانی‌تر داشته باشد.

۵. اولین علائم برفک چیست؟

لکه‌های سفید، قرمزی، سوزش دهان، تغییر چشایی یا احساس پنبه‌ای در دهان از نشانه‌های احتمالی هستند.

۶. آیا سفیدی زبان همیشه نشانه برفک است؟

خیر. زبان سفید علل متعددی دارد و حتی در نوزادان باقی‌ماندن شیر ممکن است با برفک اشتباه شود.

۷. آیا برفک با پاک کردن از بین می‌رود؟

پلاک‌های نوع کلاسیک برفک معمولاً تا حدی قابل پاک شدن هستند و زیر آنها ممکن است مخاط قرمز دیده شود. پلاک سفید دائمی و غیرقابل پاک شدن باید بررسی شود.

۸. آیا برفک می‌تواند باعث درد گلو شود؟

اگر حلق یا مری درگیر شود، درد گلو، درد هنگام بلع یا دشواری بلع ممکن است رخ دهد.

۹. آیا برفک دهان عود می‌کند؟

بله. اگر عامل زمینه‌ای باقی بماند یا سیستم ایمنی ضعیف باشد احتمال عود بیشتر است.

۱۰. آیا برفک درمان خانگی دارد؟

مراقبت از دهان، تمیز کردن دندان مصنوعی و بعضی دهان‌شویه‌های ساده می‌توانند علائم را کاهش دهند، اما در مواردی که درمان ضدقارچی لازم است جایگزین دارو نیستند.

۱۱. آیا خوردن شیرینی باعث برفک می‌شود؟

یک ماده غذایی خاص به‌تنهایی علت مستقیم برفک محسوب نمی‌شود. در افراد مبتلا به دیابت، کنترل مناسب قند خون اهمیت دارد. رژیم‌های بسیار محدودکننده موسوم به «ضدکاندیدا» درمان اثبات‌شده بیماری نیستند.

۱۲. آیا آنتی‌بیوتیک می‌تواند باعث برفک شود؟

بله. آنتی‌بیوتیک می‌تواند تعادل میکروبی طبیعی دهان را تغییر دهد و زمینه رشد بیش‌ازحد کاندیدا را فراهم کند.

۱۳. آیا اسپری کورتون آسم باعث برفک می‌شود؟

کورتون استنشاقی یکی از عوامل خطر شناخته‌شده است. شست‌وشوی دهان یا مسواک زدن پس از مصرف می‌تواند خطر را کاهش دهد.

۱۴. آیا برفک دهان نشانه ضعف سیستم ایمنی است؟

گاهی، اما نه همیشه. برفک می‌تواند به‌دلیل آنتی‌بیوتیک، دندان مصنوعی یا کورتون استنشاقی نیز ایجاد شود. برفک مکرر یا بدون علت واضح در بزرگسال نیازمند بررسی بیشتر است.

۱۵. برای برفک دهان باید به چه پزشکی مراجعه کرد؟

پزشک عمومی، پزشک خانواده یا دندان‌پزشک می‌توانند بیشتر موارد را ارزیابی کنند. در موارد پیچیده ممکن است متخصص بیماری‌های دهان، بیماری‌های عفونی، گوش‌وحلق‌وبینی یا تخصص مرتبط با بیماری زمینه‌ای نیز درگیر شود.

خلاصه

• برفک دهان یک عفونت قارچی ناشی از رشد بیش‌ازحد کاندیدا در مخاط دهان است.

• لکه‌های سفید قابل پاک شدن، قرمزی، سوزش و تغییر چشایی از علائم شایع هستند.

• نوزادان، سالمندان، مصرف‌کنندگان آنتی‌بیوتیک یا کورتون استنشاقی، افراد دارای دندان مصنوعی و بیماران دچار ضعف ایمنی بیشتر در معرض خطر قرار دارند.

• تشخیص در بیشتر موارد با معاینه انجام می‌شود و آزمایش قارچ برای همه بیماران ضروری نیست.

• داروهای ضدقارچ موضعی در موارد خفیف و درمان سیستمیک در بعضی موارد متوسط، شدید یا پیچیده کاربرد دارند.

• درد یا دشواری بلع ممکن است نشان‌دهنده درگیری مری باشد و نیاز به ارزیابی پزشکی دارد.

• اصلاح عوامل زمینه‌ای مانند بهداشت دندان مصنوعی، شست‌وشوی دهان پس از کورتون استنشاقی و کنترل دیابت به کاهش عود کمک می‌کند.

• رژیم‌های موسوم به «ضدکاندیدا» و درمان‌های خانگی جایگزین درمان پزشکی اثبات‌شده نیستند.

اطلاعات پایه بیماری