هموروئید (بواسیر)

وجود بافت هموروئیدی در بدن طبیعی است. این بالشتک‌های عروقی همراه با بافت همبند در کانال مقعد قرار دارند و در عملکرد طبیعی این ناحیه نقش دارند. زمانی از «بیماری هموروئیدی» صحبت می‌شود که این بافت‌ها بزرگ، متورم، دچار افتادگی یا لخته شده و علامت ایجاد کنند.

هموروئیدها بر اساس محل قرارگیری نسبت به خطی در کانال مقعد به نام خط دندانه‌ای (Dentate Line) به داخلی و خارجی تقسیم می‌شوند.

هموروئید یکی از شایع‌ترین مشکلات ناحیه مقعد و رکتوم است و در زنان و مردان دیده می‌شود. برآوردهای شیوع بین مطالعات متفاوت هستند؛ بخشی از این تفاوت به این دلیل است که بسیاری از افراد بافت هموروئیدی دارند اما هیچ علامتی ندارند.

انجمن جراحان کولون و رکتوم آمریکا تخمین می‌زند حدود ۵ درصد افراد در مقطعی علائم قابل‌انتساب به هموروئید پیدا می‌کنند. افزایش سن، بارداری و اختلالات مزمن اجابت مزاج از عوامل مرتبط هستند.

هموروئید داخلی

در داخل کانال مقعد و رکتوم پایین قرار دارد. علامت معمول آن خون‌ریزی روشن و اغلب بدون درد هنگام دفع است. در مراحل پیشرفته ممکن است بافت هموروئید از مقعد بیرون بزند.

هموروئید داخلی بر اساس میزان بیرون‌زدگی به چهار درجه تقسیم می‌شود:

هموروئید خارجی

زیر پوست اطراف مقعد ایجاد می‌شود و چون این ناحیه حس درد بیشتری دارد، می‌تواند با درد، خارش، تورم یا یک توده قابل لمس همراه باشد.

هموروئید خارجی ترومبوزه

اگر در هموروئید خارجی لخته خون تشکیل شود، معمولاً یک توده دردناک و گاهی آبی یا بنفش در کنار مقعد ظاهر می‌شود. درد می‌تواند ناگهانی و شدید باشد.

هموروئید مختلط

در برخی افراد هموروئید داخلی و خارجی به‌طور هم‌زمان وجود دارد.

علائم شایع هموروئید داخلی

• خون روشن روی دستمال توالت

• خون روشن روی سطح مدفوع یا داخل توالت

• بیرون‌زدگی بافت هنگام دفع

• ترشح مخاط

• خارش یا تحریک اطراف مقعد

• دشواری تمیز کردن ناحیه

هموروئید داخلی که بیرون نزده باشد معمولاً درد قابل‌توجهی ایجاد نمی‌کند.

علائم هموروئید خارجی

ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• درد یا ناراحتی مقعد

• خارش

• تورم

• احساس توده کنار مقعد

• درد هنگام نشستن

علائم هشداردهنده

موارد زیر را نباید بدون بررسی به بواسیر نسبت داد:

• خون‌ریزی زیاد یا مداوم

• دفع لخته‌های بزرگ خون

• مدفوع سیاه و قیری

• سرگیجه، ضعف شدید یا غش

• کاهش وزن غیرقابل‌توضیح

• تغییر جدید و مداوم عادات دفع

• تب یا ترشح چرکی

• درد شدید شکم همراه با خون‌ریزی

این موضوع به نوع بیماری بستگی دارد.

علائم خفیف هموروئید خارجی ممکن است طی چند روز بهتر شوند. در هموروئید خارجی ترومبوزه، درد معمولاً طی حدود ۴۸ تا ۷۲ ساعت نخست شدیدتر است و اغلب پس از چند روز شروع به کاهش می‌کند. خود توده ممکن است برای جذب کامل به چند هفته زمان نیاز داشته باشد.

هموروئید داخلی می‌تواند برای مدت طولانی بدون علامت باقی بماند یا دوره‌های مکرر خون‌ریزی و بیرون‌زدگی ایجاد کند. درمان علائم فعلی به معنی آن نیست که بیماری هیچ‌گاه عود نخواهد کرد.

علت بیماری معمولاً ترکیبی است. افزایش فشار در ناحیه شکم و مقعد و ضعیف شدن بافت‌های نگهدارنده می‌توانند باعث بزرگ‌شدن یا بیرون‌زدگی بافت هموروئیدی شوند.

عوامل مرتبط عبارت‌اند از:

• زور زدن هنگام دفع

• یبوست مزمن

• اسهال مزمن

• نشستن طولانی روی توالت

• رژیم کم‌فیبر

• بارداری

• افزایش سن

• بلند کردن مکرر اجسام سنگین

یبوست

مدفوع سفت و زور زدن مکرر فشار زیادی به ناحیه مقعد وارد می‌کند.

اسهال مزمن

تکرر دفع و تحریک ناحیه نیز می‌تواند در ایجاد علائم نقش داشته باشد.

بارداری

فشار رحم، تغییرات عروقی و افزایش احتمال یبوست باعث می‌شوند هموروئید در بارداری شایع‌تر شود.

نشستن طولانی روی توالت

زمان طولانی دفع، به‌خصوص همراه با زور زدن، فشار واردشده به بالشتک‌های هموروئیدی را افزایش می‌دهد.

بیشتر موارد عارضه خطرناکی ایجاد نمی‌کنند.

عوارض احتمالی شامل:

• لخته شدن هموروئید خارجی

• خون‌ریزی مکرر

• کم‌خونی در موارد خون‌ریزی مزمن و قابل‌توجه

• ایجاد زائده پوستی پس از فروکش ترومبوز

• گیر افتادن هموروئید داخلی بیرون‌زده

• به‌ندرت عفونت

هستند.

هموروئید در بیشتر افراد خطر جانی ندارد. اهمیت اصلی آن در ایجاد خون‌ریزی، درد، خارش، بیرون‌زدگی و اختلال در کیفیت زندگی است.

اما مشکل مهم این است که سرطان روده یا رکتوم و بعضی بیماری‌های دیگر نیز می‌توانند خون‌ریزی مشابه ایجاد کنند. بنابراین مشاهده خون در مدفوع، به‌ویژه اگر جدید یا مکرر باشد، نباید خودکار به هموروئید نسبت داده شود.

در بیشتر موارد تشخیص با شرح حال و معاینه انجام می‌شود.

مشاهده ناحیه مقعد

هموروئید خارجی، ترومبوز، زائده پوستی، شقاق و بعضی بیماری‌های دیگر ممکن است با مشاهده مشخص شوند.

معاینه انگشتی رکتوم

پزشک با انگشت پوشیده از دستکش و ماده لغزنده کانال مقعد و قسمت پایین رکتوم را بررسی می‌کند.

آنوسکوپی

با وسیله کوچکی به نام آنوسکوپ داخل کانال مقعد مشاهده می‌شود. این روش برای بررسی هموروئید داخلی بسیار مفید است.

آیا همه بیماران به کولونوسکوپی نیاز دارند؟

خیر.

راهنمای ASCRS انجام بررسی کامل کولون را در بیماران منتخب مبتلا به خون‌ریزی توصیه می‌کند.

کولونوسکوپی ممکن است زمانی مطرح شود که:

• منبع واضح خون‌ریزی در معاینه پیدا نشود.

• خون‌ریزی پس از درمان موفق هموروئید ادامه پیدا کند.

• درد شکم وجود داشته باشد.

• یبوست جدید یا پیشرونده ایجاد شده باشد.

• بیمار بر اساس سن یا عوامل خطر نیازمند غربالگری سرطان کولورکتال باشد.

علائم مشابه می‌توانند در بیماری‌های زیر دیده شوند:

• شقاق مقعد

• آبسه مقعد

• فیستول

• بیماری التهابی روده

• پولیپ روده

• پرولاپس رکتوم

• سرطان کولون، رکتوم یا مقعد

• بیماری‌های پوستی اطراف مقعد

درد تیز هنگام دفع به‌خصوص می‌تواند بیشتر به نفع شقاق مقعد باشد تا هموروئید داخلی ساده.

درمان خط اول

راهنمای ASCRS اصلاح تغذیه و رفتارهای دفع را درمان اولیه بیماری علامت‌دار می‌داند.

اقدامات اصلی عبارت‌اند از:

• افزایش فیبر

• دریافت مایعات کافی

• درمان یبوست

• پرهیز از زور زدن

• کوتاه کردن مدت نشستن روی توالت

• اجابت مزاج هنگام احساس نیاز و به تعویق نینداختن آن

فیبر

هدف معمول دریافت حدود ۲۰ تا ۳۵ گرم فیبر در روز از غذا و در صورت نیاز مکمل‌هایی مانند پسیلیوم است. افزایش فیبر بهتر است تدریجی باشد تا نفخ کمتری ایجاد کند.

مکمل‌های فیبر

پسیلیوم (Psyllium) و برخی مکمل‌های فیبری می‌توانند به نرم و حجیم شدن مناسب مدفوع و کاهش زور زدن کمک کنند.

داروهای یبوست

در صورت وجود یبوست، پزشک ممکن است بر اساس شرایط فرد نرم‌کننده مدفوع یا ملین مناسب تجویز کند.

داروهای موضعی

کرم‌ها یا شیاف‌های حاوی ترکیباتی مانند:

• هیدروکورتیزون

• بی‌حس‌کننده‌های موضعی مانند پراموکسین

• برخی مواد ضدخارش یا محافظ پوست

ممکن است علائم را در کوتاه‌مدت کاهش دهند.

مصرف طولانی‌مدت بعضی محصولات موضعی، به‌خصوص فرآورده‌های حاوی کورتیکواستروئید یا مواد بی‌حس‌کننده، می‌تواند باعث تحریک پوست یا حساسیت شود و نباید بدون نظر پزشک ادامه پیدا کند.

اگر هموروئید داخلی درجه ۱ یا ۲ و بعضی موارد درجه ۳ به اصلاح سبک زندگی پاسخ ندهند، درمان مطبی مطرح می‌شود.

بستن با حلقه لاستیکی

در Rubber Band Ligation یک حلقه کوچک در پایه هموروئید داخلی قرار می‌گیرد و جریان خون آن را قطع می‌کند. بافت در ادامه کوچک و جدا می‌شود.

راهنمای ASCRS این روش را مؤثرترین درمان مطبی برای بسیاری از هموروئیدهای داخلی می‌داند.

این روش برای هموروئید خارجی انجام نمی‌شود.

اسکلروتراپی

ماده‌ای به داخل هموروئید تزریق می‌شود و با ایجاد واکنش و اسکار باعث کوچک شدن آن می‌شود.

انعقاد مادون‌قرمز

انرژی مادون‌قرمز برای ایجاد اسکار و کاهش جریان خون هموروئید استفاده می‌شود.

بسیاری از موارد با درمان غیرجراحی بهبود پیدا می‌کنند.

اگر درد شدید باشد، بعضی بیماران ممکن است از برداشتن زودهنگام هموروئید ترومبوزه توسط پزشک سود ببرند. راهنمای ASCRS تأکید می‌کند که انتخاب بیمار مهم است و شواهد برای تعیین یک زمان دقیق و واحد برای همه افراد کافی نیست.

فشار دادن، سوراخ کردن یا تخلیه هموروئید در خانه خطر خون‌ریزی و عفونت دارد و نباید انجام شود.

هموروئیدکتومی

Excisional Hemorrhoidectomy برداشت جراحی بافت هموروئیدی است.

این روش بیشتر در موارد زیر مطرح می‌شود:

• هموروئید خارجی بزرگ و علامت‌دار

• بیماری ترکیبی داخلی و خارجی

• پرولاپس درجه ۳ یا ۴

• شکست درمان‌های غیرجراحی

هموروئیدکتومی بسیار مؤثر است، اما معمولاً درد و دوره نقاهت آن بیشتر از درمان‌های مطبی است.

بستن شریان هموروئیدی با داپلر

در Hemorrhoidal Artery Ligation یا HAL شریان‌های تغذیه‌کننده هموروئید شناسایی و بسته می‌شوند.

ممکن است درد بعد از عمل کمتر از هموروئیدکتومی باشد، اما در بعضی مطالعات احتمال عود بیشتر بوده است.

هموروئیدوپکسی با استپلر

راهنمای ASCRS سال ۲۰۲۴ این روش را به‌دلیل احتمال عود و برخی عوارض، به‌طور روتین درمان جراحی خط اول هموروئید داخلی توصیه نمی‌کند.

اقدامات مفید عبارت‌اند از:

• افزایش تدریجی فیبر

• نوشیدن مایعات کافی

• جلوگیری از یبوست

• پرهیز از زور زدن

• کوتاه کردن زمان حضور روی توالت

• حمام آب گرم یا Sitz Bath برای کاهش موقت درد و ناراحتی

• تمیز و خشک نگه داشتن ملایم ناحیه

شست‌وشوی شدید، مالش زیاد یا استفاده مکرر از مواد تحریک‌کننده می‌تواند خارش را بدتر کند.

مهم‌ترین هدف تغذیه، ایجاد مدفوع نرم و منظم است.

منابع مناسب فیبر شامل:

• سبزیجات

• میوه‌ها

• حبوبات

• غلات کامل

• جو دوسر

• مغزها و دانه‌ها

هستند.

فیبر باید همراه با مایعات کافی مصرف شود؛ در غیر این صورت ممکن است یبوست در بعضی افراد بدتر شود.

غذای خاصی که بتواند هموروئید را به‌طور قطعی درمان کند وجود ندارد.

برای کاهش خطر ایجاد یا عود علائم:

• یبوست را درمان کنید.

• فیبر کافی مصرف کنید.

• از زور زدن هنگام دفع خودداری کنید.

• روی توالت مدت طولانی ننشینید.

• نیاز به دفع را طولانی به تعویق نیندازید.

• فعالیت بدنی منظم داشته باشید.

• در صورت اسهال مزمن، علت آن را بررسی و درمان کنید.

بله. علائم اکثر بیماران با روش‌های غیرجراحی یا درمان‌های مطبی کنترل می‌شوند.

در بیماری شدید، جراحی می‌تواند بافت مشکل‌ساز را بردارد. بااین‌حال امکان ایجاد مجدد بیماری هموروئیدی در آینده وجود دارد، به‌خصوص اگر عوامل زمینه‌ای مانند یبوست و زور زدن ادامه داشته باشند.

بله.

حتی بعد از درمان موفق، امکان عود وجود دارد. اصلاح یبوست، رژیم پرفیبر و عادت مناسب دفع می‌تواند احتمال بازگشت علائم را کاهش دهد.

بیماری هموروئیدی واقعی در کودکان نسبت به بزرگسالان بسیار کمتر شایع است.

خون‌ریزی یا درد مقعد در کودک نباید بدون معاینه به بواسیر نسبت داده شود؛ یبوست و شقاق مقعد از علل مهم‌تری هستند. درمان نیز باید بر اساس تشخیص پزشک و علت زمینه‌ای انجام شود.

بارداری یکی از عوامل شناخته‌شده بروز یا تشدید هموروئید است. افزایش فشار داخل شکم، تغییرات عروقی و یبوست در این موضوع نقش دارند.

درمان معمولاً با روش‌های محافظه‌کارانه مانند افزایش فیبر، مایعات کافی، جلوگیری از زور زدن و کنترل یبوست آغاز می‌شود. انتخاب هر داروی موضعی یا خوراکی در بارداری باید با توجه به مرحله بارداری و شرایط مادر انجام شود.

مراجعه معمول

ارزیابی پزشکی مناسب است اگر:

• برای اولین بار خون‌ریزی مقعدی ایجاد شده است.

• خون‌ریزی تکرار می‌شود.

• علائم پس از حدود یک هفته مراقبت خانگی بهتر نشده‌اند.

• بیرون‌زدگی هموروئید مکرر است.

• درد یا خارش مداوم وجود دارد.

• بیماری مرتب عود می‌کند.

• تشخیص بواسیر قطعی نیست.

مراجعه فوری یا اورژانسی

در موارد زیر باید سریع‌تر ارزیابی پزشکی انجام شود:

• خون‌ریزی شدید یا قطع‌نشدنی

• دفع مقدار زیاد خون یا لخته‌های بزرگ

• سرگیجه شدید، غش یا ضعف قابل‌توجه

• درد بسیار شدید مقعد همراه با خون‌ریزی

• تب یا احساس بیماری شدید همراه با علائم مقعدی

• خون‌ریزی همراه با درد شکم شدید

۱. آیا بواسیر خطرناک است؟

معمولاً خیر، اما خون‌ریزی مقعدی ممکن است علت دیگری داشته باشد و در موارد مناسب باید بررسی شود.

۲. آیا بواسیر سرطان می‌شود؟

خیر. هموروئید به سرطان تبدیل نمی‌شود. بااین‌حال سرطان روده یا مقعد می‌تواند علائمی شبیه هموروئید ایجاد کند.

۳. آیا خون روشن در مدفوع حتماً بواسیر است؟

خیر. هموروئید یکی از علت‌هاست و تشخیص باید با توجه به سن، علائم و معاینه انجام شود.

۴. آیا هموروئید داخلی درد دارد؟

معمولاً نوع داخلی غیرپرولاپس‌شده درد زیادی ندارد. درد واضح می‌تواند در پرولاپس شدید، گیر افتادن بافت یا بیماری دیگری ایجاد شود.

۵. چرا بواسیر خارجی ناگهان خیلی دردناک می‌شود؟

تشکیل لخته در هموروئید خارجی می‌تواند باعث درد ناگهانی و شدید شود.

۶. آیا هموروئید خودبه‌خود خوب می‌شود؟

علائم خفیف و بسیاری از موارد ترومبوز خارجی می‌توانند با گذشت زمان بهتر شوند، اما موارد مکرر یا شدید ممکن است به درمان بیشتری نیاز داشته باشند.

۷. آیا بواسیر به جراحی نیاز دارد؟

اکثر بیماران خیر. طبق اطلاعات ASCRS تنها بخش کوچکی از بیماران علامت‌دار در نهایت به جراحی نیاز پیدا می‌کنند.

۸. آیا بستن با حلقه لاستیکی دردناک است؟

اگر حلقه در محل صحیح روی هموروئید داخلی قرار گیرد، معمولاً درد شدید ایجاد نمی‌کند. احساس فشار یا ناراحتی ممکن است رخ دهد.

۹. آیا باندینگ برای بواسیر خارجی انجام می‌شود؟

خیر. Rubber Band Ligation برای هموروئید داخلی است.

۱۰. آیا یبوست باعث بواسیر می‌شود؟

یبوست و زور زدن از عوامل مهم مرتبط با ایجاد و تشدید بیماری هستند.

۱۱. آیا نشستن زیاد باعث بواسیر می‌شود؟

نشستن طولانی روی توالت و زور زدن اهمیت بیشتری از صرفاً نشستن معمول روزانه دارند.

۱۲. آیا غذاهای تند باعث بواسیر می‌شوند؟

غذاهای تند علت اصلی بواسیر محسوب نمی‌شوند، هرچند در بعضی افراد ممکن است ناراحتی مقعد را موقتاً بیشتر کنند.

۱۳. آیا کرم‌های بواسیر بیماری را درمان می‌کنند؟

بیشتر این محصولات برای کاهش کوتاه‌مدت خارش، تورم یا درد هستند و علت زمینه‌ای مانند یبوست یا پرولاپس را برطرف نمی‌کنند.

۱۴. آیا بواسیر در بارداری از بین می‌رود؟

علائم بسیاری از زنان پس از زایمان کاهش پیدا می‌کنند، اما این موضوع در همه افراد یکسان نیست.

۱۵. آیا برای بواسیر باید کولونوسکوپی انجام داد؟

برای همه بیماران خیر. کولونوسکوپی در افراد منتخب بر اساس نوع خون‌ریزی، سن، عوامل خطر، علائم همراه و وضعیت غربالگری سرطان روده انجام می‌شود.

• هموروئید به علامت‌دار شدن و بزرگ‌شدن بالشتک‌های عروقی طبیعی ناحیه مقعد گفته می‌شود.

• هموروئید داخلی بیشتر با خون‌ریزی روشن و بیرون‌زدگی همراه است.

• هموروئید خارجی ترومبوزه می‌تواند درد ناگهانی و شدید ایجاد کند.

• یبوست، زور زدن، نشستن طولانی روی توالت، اسهال مزمن و بارداری از عوامل مهم هستند.

• خون‌ریزی مقعدی را نباید بدون بررسی به بواسیر نسبت داد.

• افزایش فیبر و اصلاح عادات دفع درمان خط اول است.

• بستن با حلقه لاستیکی یکی از مؤثرترین درمان‌های مطبی هموروئید داخلی است.

• بیشتر بیماران نیازی به جراحی ندارند.

• هموروئیدکتومی بیشتر برای بیماری خارجی بزرگ یا هموروئید ترکیبی و پرولاپس شدید مطرح می‌شود.

• خون‌ریزی شدید یا مداوم، ضعف و سرگیجه یا درد شدید همراه تب نیازمند ارزیابی سریع هستند.

اگر علائم خفیف‌اند، اولین اقدام معمولاً اصلاح یبوست، افزایش فیبر و مایعات و کاهش زور زدن و مدت نشستن روی توالت است.

اگر خون‌ریزی مقعدی وجود دارد، به‌خصوص اگر اولین بار است، مکرر است یا پس از درمان ادامه پیدا می‌کند، بهتر است علت آن توسط پزشک بررسی شود. درد بسیار شدید یا یک توده دردناک ناگهانی نیز ممکن است نشان‌دهنده هموروئید خارجی ترومبوزه باشد و ارزیابی زودهنگام می‌تواند در انتخاب درمان مؤثر باشد.