خستگی چشم

خستگی چشم چیست؟

خستگی چشم یک تشخیص واحد با یک علت مشخص نیست، بلکه مجموعه‌ای از علائم است که هنگام استفاده طولانی از سیستم بینایی ایجاد می‌شوند.

برای دیدن واضح در فاصله نزدیک، چشم‌ها باید چند کار را هم‌زمان انجام دهند:

• عدسی برای فوکوس روی جسم نزدیک تغییر شکل دهد؛

• دو چشم به سمت داخل هماهنگ شوند؛

• حرکات چشم برای خواندن کنترل شوند؛

• سطح چشم با پلک زدن مرطوب بماند.

اگر این فعالیت‌ها برای مدت طولانی ادامه پیدا کنند یا اختلالی در یکی از آنها وجود داشته باشد، علائم آستنُوپیا ممکن است ایجاد شوند.

خستگی دیجیتال چشم چیست؟

Digital Eye Strain مجموعه‌ای از مشکلات چشمی، بینایی و حتی عضلانی ـ اسکلتی است که هنگام استفاده طولانی از نمایشگرهای دیجیتال ایجاد یا تشدید می‌شود.

نمایشگر به‌خودی‌خود تنها عامل نیست. عوامل مختلفی هم‌زمان نقش دارند، از جمله:

• کاهش تعداد پلک زدن؛

• ناقص شدن پلک‌ها؛

• خشکی سطح چشم؛

• تمرکز طولانی در فاصله نزدیک؛

• فاصله نامناسب از صفحه؛

• نوشته‌های کوچک؛

• بازتاب نور؛

• روشنایی نامناسب؛

• وضعیت بد گردن و شانه‌ها.

بنابراین درمان خستگی دیجیتال فقط به کم کردن نور صفحه محدود نمی‌شود.

آستنُوپیا بسیار شایع است، ولی آمار شیوع بسته به تعریف بیماری، گروه سنی و روش اندازه‌گیری متفاوت است.

یک متاآنالیز جدید که ده‌ها مطالعه را بررسی کرده، شیوع کلی علائم آستنُوپیا را بر اساس پرسش‌نامه‌ها و گزارش افراد حدود نیمی از جمعیت‌های بررسی‌شده برآورد کرده است. میزان علائم در افرادی که به‌طور گسترده از دستگاه‌های دیجیتال استفاده می‌کنند بیشتر گزارش شده است.

این ارقام به معنی آن نیستند که نیمی از همه افراد به یک بیماری چشمی مشخص مبتلا هستند؛ بلکه نشان می‌دهند علائم خستگی بینایی در جمعیت عمومی بسیار رایج‌اند.

علائم می‌توانند چشمی، بینایی یا حتی غیرچشمی باشند.

علائم چشمی

ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• احساس خستگی یا سنگینی چشم؛

• سوزش؛

• خشکی؛

• خارش خفیف؛

• احساس فشار اطراف چشم؛

• اشک‌ریزش؛

• قرمزی خفیف؛

• احساس نیاز به بستن چشم‌ها.

علائم بینایی

ممکن است شامل:

• تاری دید نزدیک؛

• تاری دید دور پس از کار طولانی نزدیک؛

• مشکل در تغییر فوکوس از نزدیک به دور؛

• دوبینی موقت؛

• دشواری تمرکز روی نوشته‌ها؛

• حساسیت بیشتر به نور

باشند.

سردرد

سردرد ناشی از خستگی چشم معمولاً پس از فعالیت نزدیک طولانی ایجاد می‌شود و ممکن است در پیشانی، شقیقه‌ها یا اطراف چشم احساس شود.

همه سردردها منشأ چشمی ندارند. میگرن، سردرد تنشی و بیماری‌های دیگر می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند.

درد گردن و شانه

در خستگی دیجیتال، وضعیت نامناسب بدن می‌تواند باعث:

• درد گردن؛

• سفتی شانه؛

• کمردرد؛

• سردرد

شود.

گاهی بخشی از ناراحتی که فرد به «چشم» نسبت می‌دهد در واقع ناشی از وضعیت نامناسب میز و صفحه نمایش است.

این دو مشکل ارتباط نزدیک دارند اما یکسان نیستند.

خستگی چشم

بیشتر یک مجموعه علامت ناشی از فشار طولانی بر سیستم بینایی است.

خشکی چشم

یک بیماری سطح چشم و لایه اشکی است که می‌تواند باعث سوزش، احساس شن، تاری و قرمزی شود.

هنگام کار با نمایشگر، تعداد پلک زدن کاهش می‌یابد و احتمال ناقص بودن پلک نیز بیشتر می‌شود. به همین دلیل سطح چشم خشک‌تر شده و خشکی چشم می‌تواند یکی از مهم‌ترین اجزای خستگی دیجیتال باشد.

ممکن است فرد هم‌زمان هر دو مشکل را داشته باشد.

استفاده طولانی از نمایشگر

رایانه، تلفن همراه، تبلت و کتاب‌خوان دیجیتال از شایع‌ترین عوامل خستگی چشمی امروزی هستند.

هرچه مدت تمرکز پیوسته بیشتر باشد، احتمال علائم افزایش پیدا می‌کند.

مطالعه طولانی

مطالعه چاپی نیز در صورت ادامه طولانی بدون استراحت می‌تواند باعث خستگی شود.

بنابراین خستگی چشم فقط مخصوص صفحه نمایش نیست.

رانندگی طولانی

تمرکز مداوم روی مسیر، تغییرات مکرر فوکوس، نور خورشید، تابش چراغ‌ها و کاهش پلک زدن می‌توانند هنگام رانندگی طولانی باعث آستنُوپیا شوند.

نور نامناسب

نور خیلی زیاد، انعکاس شدید، تابش مستقیم یا نور بسیار کم می‌توانند تلاش بینایی را افزایش دهند.

فاصله نزدیک نامناسب

نگه داشتن تلفن همراه بسیار نزدیک به صورت باعث افزایش نیاز به تطابق و همگرایی چشم‌ها می‌شود.

صفحه‌های کوچک نیز معمولاً در فاصله نزدیک‌تری استفاده می‌شوند و ممکن است خستگی بیشتری ایجاد کنند.

دوربینی

در Hyperopia یا دوربینی، چشم برای واضح کردن تصویر، به‌خصوص در فاصله نزدیک، تلاش بیشتری برای فوکوس انجام می‌دهد.

دوربینی اصلاح‌نشده ممکن است باعث:

• سردرد؛

• تاری نزدیک؛

• درد یا خستگی چشم پس از مطالعه

شود.

آستیگماتیسم

آستیگماتیسم اصلاح‌نشده می‌تواند باعث تاری، سایه‌دار دیدن نوشته‌ها، جمع کردن چشم‌ها و خستگی شود.

نزدیک‌بینی

اگر فرد نزدیک‌بین عینک مناسب نداشته باشد ممکن است برای دیدن دور چشم‌ها را جمع کند و دچار ناراحتی شود.

پیرچشمی

Presbyopia یا پیرچشمی کاهش طبیعی توانایی فوکوس نزدیک با افزایش سن است و معمولاً از حوالی دهه چهارم زندگی به‌تدریج آشکار می‌شود.

نیاز به دور نگه داشتن نوشته‌ها، تاری نزدیک و سردرد یا خستگی بعد از مطالعه می‌توانند از علائم آن باشند.

دو چشم برای فعالیت نزدیک باید به‌صورت هماهنگ به سمت داخل حرکت کنند.

در برخی افراد، اختلالی مانند Convergence Insufficiency یا نارسایی همگرایی وجود دارد.

علائم ممکن است شامل:

• خستگی هنگام مطالعه؛

• دوبینی نزدیک؛

• حرکت یا شناور به نظر رسیدن نوشته‌ها؛

• سردرد؛

• از دست دادن محل خواندن؛

• نیاز به بستن یک چشم

باشند.

این وضعیت با صرفاً کاهش زمان نمایشگر همیشه برطرف نمی‌شود و نیازمند بررسی عملکرد دوچشمی است.

Accommodation فرایندی است که چشم برای واضح دیدن اجسام نزدیک استفاده می‌کند.

اختلال در عملکرد تطابق می‌تواند باعث:

• تاری نزدیک؛

• دشواری تغییر فوکوس؛

• سردرد؛

• خستگی هنگام مطالعه

شود.

در افراد جوان نیز ممکن است اختلال عملکردی تطابق وجود داشته باشد، بنابراین همه مشکلات فوکوس نزدیک ناشی از پیرچشمی نیستند.

عوامل زیر می‌توانند علائم را بیشتر کنند:

• کم‌خوابی؛

• استرس و خستگی عمومی؛

• کار ممتد بدون استراحت؛

• خشکی محیط؛

• باد کولر یا پنکه؛

• لنز تماسی همراه خشکی؛

• نور نامناسب؛

• فاصله نامناسب صفحه؛

• فونت بسیار کوچک؛

• وضعیت نامناسب گردن و شانه.

استفاده معمول از نمایشگرهای دیجیتال شواهدی برای ایجاد آسیب دائمی به ساختار چشم در بزرگسالان سالم نشان نداده است.

خستگی دیجیتال می‌تواند آزاردهنده باشد و عملکرد را کاهش دهد، اما علائم معمولاً با استراحت و اصلاح عوامل تشدیدکننده کاهش پیدا می‌کنند.

در کودکان و نوجوانان، موضوع دیگری نیز اهمیت دارد: زمان زیاد فعالیت نزدیک همراه با کم بودن زمان حضور در فضای باز با افزایش احتمال نزدیک‌بینی ارتباط دارد. این موضوع با خستگی چشم یکسان نیست، اما در مدیریت عادات بینایی کودکان اهمیت دارد.

شواهد فعلی نشان نمی‌دهند که نور آبی نمایشگرها علت اصلی خستگی دیجیتال باشد.

کاهش پلک زدن، خشکی سطح چشم، تمرکز طولانی نزدیک و عوامل ارگونومیک نقش مهم‌تری دارند.

مطالعات نیز نشان نداده‌اند که عینک‌های فیلترکننده نور آبی به‌طور قابل‌اعتماد علائم خستگی دیجیتال را کاهش دهند.

بنابراین برای استفاده عادی از رایانه، عینک بلوکات یک درمان ضروری محسوب نمی‌شود.

نور نمایشگر در ساعات شب می‌تواند بر ساعت زیستی و خواب اثر بگذارد، اما این موضوع با آسیب چشمی یا درمان آستنُوپیا متفاوت است.

تشخیص با شرح حال و معاینه انجام می‌شود.

پزشک یا اپتومتریست ممکن است درباره موارد زیر سؤال کند:

• مدت استفاده از نمایشگر؛

• زمان ایجاد علائم؛

• فاصله کار؛

• نوع فعالیت؛

• سابقه عینک؛

• سردرد؛

• خشکی چشم؛

• دوبینی.

بررسی حدت بینایی

دید دور و نزدیک بررسی می‌شود.

تعیین شماره چشم

بررسی دقیق عیوب انکساری می‌تواند دوربینی، نزدیک‌بینی، آستیگماتیسم یا تغییر شماره چشم را مشخص کند.

بررسی پیرچشمی

در افراد مناسب از نظر سنی، میزان توان فوکوس نزدیک بررسی می‌شود.

بررسی حرکات و هماهنگی چشم

در صورت وجود علائم مرتبط، همگرایی، حرکات چشم و عملکرد دوچشمی ارزیابی می‌شوند.

بررسی سطح چشم

وجود خشکی چشم، التهاب پلک و اختلال لایه اشکی نیز بررسی می‌شود.

درمان اصلی، یافتن عامل یا عوامل زمینه‌ای و اصلاح آنهاست.

یک روش ساده برای کاهش کار پیوسته نزدیک این است:

هر ۲۰ دقیقه، حدود ۲۰ ثانیه به جسمی در فاصله حداقل ۲۰ فوت یا حدود ۶ متر نگاه کنید.

این فاصله باعث می‌شود سیستم فوکوس نزدیک فرصت استراحت پیدا کند.

عددهای این قانون یک چارچوب عملی هستند و قرار نیست فرد زمان را با دقت ثانیه‌ای اندازه بگیرد. اصل مهم، استراحت‌های کوتاه و مکرر از کار نزدیک است.

هنگام کار با صفحه نمایش آگاهانه و کامل پلک بزنید.

اگر علائم خشکی دارید، چند بار پلک آرام و کامل در فواصل مختلف می‌تواند به توزیع بهتر اشک کمک کند.

در برخی افراد، اشک مصنوعی نیز مفید است.

برای یک مانیتور معمولی دسکتاپ، فاصله تقریباً یک طول دست یا حدود ۵۰ تا ۷۰ سانتی‌متر برای بسیاری از افراد مناسب است.

اندازه نوشته باید به‌اندازه‌ای باشد که برای خواندن مجبور نباشید سر را جلو ببرید یا چشم‌ها را جمع کنید.

تلفن همراه معمولاً در فاصله نزدیک‌تری نگه داشته می‌شود؛ افزایش اندازه فونت اجازه می‌دهد دستگاه کمی دورتر قرار گیرد.

قسمت اصلی صفحه بهتر است کمی پایین‌تر از سطح چشم قرار داشته باشد.

این وضعیت علاوه بر راحتی گردن می‌تواند میزان باز بودن چشم را کمی کاهش دهد و در برخی افراد تبخیر اشک را کمتر کند.

نمایشگر نباید در مقابل پنجره بسیار روشن یا نور مستقیم قرار گیرد.

روشنایی صفحه بهتر است با محیط متناسب باشد.

اگر تصویر صفحه مانند یک منبع نور بسیار روشن در اتاق تاریک دیده می‌شود، اختلاف نور محیط و نمایشگر زیاد است.

پرده، تغییر زاویه صفحه یا فیلتر ضدبازتاب در برخی شرایط کمک‌کننده است.

فونت کوچک باعث می‌شود فرد:

• صفحه را نزدیک‌تر کند؛

• بیشتر تمرکز کند؛

• چشم‌ها را جمع کند.

افزایش اندازه متن و تنظیم کنتراست خواندن را راحت‌تر می‌کند.

اگر عیب انکساری وجود داشته باشد، شماره مناسب عینک یا لنز می‌تواند خستگی را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهد.

در برخی افراد، به‌خصوص مبتلایان به پیرچشمی، عینکی که برای فاصله نمایشگر تنظیم شده است می‌تواند از عینک مطالعه بسیار نزدیک یا عینک دور راحت‌تر باشد.

این عینک باید بر اساس فاصله واقعی کار فرد تجویز شود.

اگر خشکی سطح چشم بخشی از مشکل باشد، اشک مصنوعی می‌تواند سوزش و تاری ناشی از ناپایداری اشک را کاهش دهد.

در صورت نیاز به استفاده مکرر، انواع بدون ماده نگهدارنده معمولاً مناسب‌تر هستند.

اشک مصنوعی مشکل شماره چشم یا اختلال همگرایی را درمان نمی‌کند.

تمرین چشمی برای همه انواع خستگی چشم لازم نیست.

در فردی که فقط به دلیل ساعت‌های طولانی کار با نمایشگر خسته می‌شود، استراحت و اصلاح محیط معمولاً مهم‌تر هستند.

اما اگر اختلال مشخصی مانند نارسایی همگرایی یا برخی مشکلات عملکرد دوچشمی تشخیص داده شود، تمرین یا Vision Therapy هدفمند ممکن است در بیماران منتخب مفید باشد.

تمرین باید بر اساس تشخیص باشد، نه صرفاً به دلیل وجود خستگی.

فشار دادن یا ماساژ شدید کره چشم برای رفع خستگی توصیه نمی‌شود.

بستن چشم‌ها برای چند دقیقه یا قرار دادن کمپرس ملایم روی پلک بسته می‌تواند احساس راحتی ایجاد کند، اما نباید فشار قابل‌توجهی به خود چشم وارد شود.

استفاده طولانی از لنز همراه با نمایشگر می‌تواند خشکی و خستگی را تشدید کند.

در صورت ایجاد ناراحتی می‌توان:

• مدت استفاده از لنز را کاهش داد؛

• مدتی از عینک استفاده کرد؛

• خشکی چشم را درمان کرد؛

• تناسب و نوع لنز را بررسی کرد.

درد، قرمزی شدید یا تاری جدید در استفاده‌کننده لنز نیازمند بررسی پزشکی است.

کمبود خواب می‌تواند احساس خستگی، خشکی و دشواری تمرکز را بیشتر کند.

برنامه خواب کافی بخشی از مدیریت علائم مکرر است، به‌ویژه در افرادی که ساعات طولانی مطالعه یا کار دیجیتال دارند.

کودکان ممکن است ناراحتی بینایی را به‌وضوح بیان نکنند.

نشانه‌ها می‌توانند شامل:

• مالیدن مکرر چشم‌ها؛

• سردرد هنگام مطالعه؛

• نزدیک کردن زیاد کتاب یا دستگاه؛

• از دست دادن محل خواندن؛

• کاهش تمرکز؛

• بستن یک چشم؛

• اجتناب از مطالعه

باشند.

در چنین شرایطی بررسی عیب انکساری، هماهنگی چشم‌ها و سلامت چشم اهمیت دارد.

استراحت منظم از نمایشگر و حضور بیشتر در فضای باز نیز برای کودکان اهمیت دارد.

یکی از علل مهم در این گروه پیرچشمی است.

فرد ممکن است ابتدا متوجه شود:

• تلفن را دورتر می‌گیرد؛

• نوشته کوچک در نور کم دشوارتر شده است؛

• بعد از مطالعه سردرد می‌گیرد؛

• دید نزدیک پس از کار طولانی تار می‌شود.

عینک مطالعه یا اصلاح مناسب فاصله نزدیک می‌تواند بخش بزرگی از این علائم را برطرف کند.

در بیشتر موارد بله.

اگر عامل اصلی محیطی یا مربوط به عادات استفاده از چشم باشد، با اصلاح شرایط و استراحت علائم کاهش پیدا می‌کنند.

اگر مشکل زمینه‌ای مانند:

• خشکی چشم؛

• عیب انکساری؛

• پیرچشمی؛

• اختلال همگرایی

وجود داشته باشد، درمان همان مشکل می‌تواند خستگی را کاهش دهد.

بله.

اگر فرد دوباره ساعت‌های طولانی بدون استراحت کار کند یا عامل زمینه‌ای اصلاح نشده باشد، علائم ممکن است برگردند.

هدف پیشگیری، حذف کامل استفاده از چشم نیست، بلکه متعادل کردن کار نزدیک، استراحت و شرایط مناسب بینایی است.

مراجعه معمول

معاینه بینایی مناسب است اگر:

• علائم مرتب تکرار می‌شوند؛

• با استراحت و اصلاح شرایط بهتر نمی‌شوند؛

• تاری دید مداوم وجود دارد؛

• سردردهای مکرر هنگام مطالعه دارید؛

• نوشته‌ها دوگانه دیده می‌شوند؛

• برای دیدن مجبور به جمع کردن چشم‌ها هستید؛

• فاصله مطالعه به‌طور غیرعادی تغییر کرده است؛

• مدت زیادی از معاینه چشم گذشته است.

مراجعه سریع یا فوری

موارد زیر با خستگی ساده چشم سازگار نیستند و باید سریع‌تر بررسی شوند:

• کاهش ناگهانی دید؛

• دوبینی ناگهانی؛

• درد شدید چشم؛

• قرمزی شدید همراه درد؛

• حساسیت شدید به نور؛

• دیدن هاله همراه سردرد شدید، تهوع یا استفراغ؛

• افتادگی ناگهانی پلک یا اختلال حرکات چشم؛

• آسیب یا تماس ماده شیمیایی با چشم؛

• درد و کاهش دید در فرد استفاده‌کننده از لنز تماسی.

۱. خستگی چشم چیست؟
مجموعه‌ای از علائم مانند خستگی، سوزش، تاری و سردرد پس از استفاده طولانی یا پرفشار از سیستم بینایی است.

۲. آیا خستگی چشم خطرناک است؟
معمولاً خیر و آسیب دائمی ایجاد نمی‌کند، اما علائم مداوم ممکن است نشانه مشکل دیگری باشند.

۳. آیا موبایل باعث ضعیف شدن چشم می‌شود؟
استفاده طولانی می‌تواند خستگی و خشکی ایجاد کند. در کودکان، فعالیت نزدیک زیاد همراه با کم بودن زمان فضای باز با نزدیک‌بینی نیز ارتباط دارد.

۴. قانون 20-20-20 چیست؟
هر ۲۰ دقیقه کار نزدیک، حدود ۲۰ ثانیه به فاصله حدود ۶ متر نگاه کنید.

۵. آیا باید نمایشگر را خیلی کم‌نور کنیم؟
خیر. روشنایی باید با محیط هماهنگ باشد؛ هم صفحه بسیار روشن و هم شرایط بسیار کم‌نور می‌توانند ناراحت‌کننده باشند.

۶. فاصله مناسب مانیتور چقدر است؟
برای بسیاری از افراد حدود ۵۰ تا ۷۰ سانتی‌متر یا تقریباً یک طول دست مناسب است.

۷. آیا عینک بلوکات خستگی چشم را درمان می‌کند؟
شواهد فعلی اثربخشی قابل‌اعتماد آن را برای کاهش خستگی دیجیتال نشان نداده‌اند.

۸. چرا هنگام کار با رایانه چشم خشک می‌شود؟
تعداد و کامل بودن پلک زدن کاهش می‌یابد و اشک سریع‌تر تبخیر می‌شود.

۹. آیا اشک مصنوعی مفید است؟
اگر خشکی چشم بخشی از علائم باشد می‌تواند کمک کند، اما سایر علل خستگی را درمان نمی‌کند.

۱۰. آیا سردرد من حتماً از چشم است؟
خیر. مشکلات بینایی یکی از علل احتمالی‌اند و انواع مختلف سردرد علل دیگری دارند.

۱۱. خستگی چشم می‌تواند باعث دوبینی شود؟
گاهی اختلال عملکرد دوچشمی با خستگی و دوبینی نزدیک همراه است، اما دوبینی جدید یا مداوم باید بررسی شود.

۱۲. آیا عینک مخصوص کامپیوتر لازم است؟
برای همه خیر. افرادی که پیرچشمی یا نیاز انکساری خاص در فاصله نمایشگر دارند ممکن است از عینک مخصوص فاصله کاری سود ببرند.

۱۳. آیا تمرین چشم مفید است؟
برای خستگی معمول ناشی از کار طولانی، استراحت و ارگونومی مهم‌تر است. تمرین هدفمند بیشتر برای اختلالاتی مانند نارسایی همگرایی کاربرد دارد.

۱۴. آیا خستگی چشم در کودکان طبیعی است؟
استفاده طولانی از نمایشگر می‌تواند خستگی ایجاد کند، اما علائم مکرر هنگام مطالعه باید از نظر شماره چشم و هماهنگی دو چشم بررسی شوند.

۱۵. چه زمانی خستگی چشم نیازمند چشم‌پزشک است؟
وقتی مداوم است، با استراحت بهبود نمی‌یابد، دید را مختل کرده یا با دوبینی، درد قابل‌توجه یا سایر علائم غیرعادی همراه است.

• خستگی چشم یا آستنُوپیا مجموعه‌ای از علائم ناشی از فعالیت بینایی طولانی یا دشوار است.

• نمایشگرها، مطالعه طولانی، رانندگی و کار دقیق نزدیک از عوامل شایع‌اند.

• خشکی چشم، عیوب انکساری، پیرچشمی و مشکلات هماهنگی دو چشم می‌توانند علائم را ایجاد یا تشدید کنند.

• خستگی دیجیتال معمولاً باعث آسیب دائمی چشم نمی‌شود.

• کاهش پلک زدن یکی از دلایل مهم سوزش و خشکی هنگام کار با نمایشگر است.

• استراحت‌های کوتاه و مکرر مانند قانون 20-20-20 می‌توانند مفید باشند.

• تنظیم فاصله، ارتفاع، فونت، نور و وضعیت نشستن اهمیت دارد.

• عینک‌های فیلتر نور آبی درمان ضروری خستگی دیجیتال نیستند.

• علائم مداوم نیازمند بررسی شماره چشم، خشکی چشم و عملکرد دوچشمی هستند.

• کاهش ناگهانی دید، دوبینی جدید یا درد شدید چشم نباید به خستگی ساده نسبت داده شود.