بیماری عروق کرونر

بیماری عروق کرونر چیست؟

عروق کرونر رگ‌هایی هستند که خون حاوی اکسیژن را به عضله قلب می‌رسانند. در CAD، این خون‌رسانی به دلیل تنگی عروق یا اختلال عملکرد آنها کاهش پیدا می‌کند. مهم‌ترین علت، آترواسکلروز است؛ یعنی تجمع پلاک در دیواره شریان‌ها. با بزرگ‌تر شدن پلاک، فضای داخل رگ کمتر می‌شود و قلب هنگام فعالیت ممکن است اکسیژن کافی دریافت نکند.

اصطلاح‌های Coronary Artery Disease، Coronary Heart Disease (CHD) و Ischaemic Heart Disease (IHD) در بسیاری از متون پزشکی با مفاهیم نزدیک به هم استفاده می‌شوند. راهنماهای جدید همچنین تأکید می‌کنند که برخی بیماران باوجود نداشتن انسداد شدید در عروق بزرگ، به علت اختلال عروق کوچک یا عملکرد عروق کرونر دچار آنژین و کمبود خون‌رسانی قلب می‌شوند.

بیماری عروق کرونر چقدر شایع است؟

بیماری ایسکمیک قلبی همچنان یکی از مهم‌ترین مشکلات سلامت در جهان است. سازمان جهانی بهداشت گزارش کرده است که در سال ۲۰۲۱ حدود ۹ میلیون مرگ در جهان به بیماری ایسکمیک قلبی نسبت داده شده که تقریباً ۱۳ درصد کل مرگ‌ها را تشکیل می‌دهد.

شیوع دقیق CAD به سن، کشور، روش تشخیص و تعریف مورد استفاده بستگی دارد. برای نمونه، در ایالات متحده حدود یک نفر از هر ۲۰ بزرگسال ۲۰ ساله و بالاتر به بیماری کرونر مبتلا است. خطر بیماری با افزایش سن بیشتر می‌شود؛ هرچند بیماری در افراد جوان، به‌ویژه در حضور عوامل خطر جدی یا اختلالات ارثی چربی خون، نیز ممکن است رخ دهد.

انواع بیماری عروق کرونر

از نظر عملی، بیماری کرونر را می‌توان به چند شکل مهم تقسیم کرد:

• CAD انسدادی: پلاک باعث تنگی قابل‌توجه یک یا چند شریان کرونر شده است.

• CAD غیرانسدادی: پلاک یا اختلال عروقی وجود دارد، اما انسداد شدید در رگ‌های اصلی دیده نمی‌شود.

• بیماری عروق کوچک قلب: اختلال در شریان‌های کوچک داخل عضله قلب که در زنان شایع‌تر است.

• آنژین ناشی از اسپاسم عروق: رگ کرونر به‌طور موقت منقبض می‌شود.

• بیماری مزمن کرونر: علائم و بیماری نسبتاً پایدار هستند.

• سندرم حاد کرونری (ACS): کاهش ناگهانی جریان خون قلب که شامل آنژین ناپایدار و انواع سکته قلبی NSTEMI و STEMI می‌شود و یک وضعیت اورژانسی است.

علائم بیماری عروق کرونر

علائم شایع

شایع‌ترین علامت، آنژین صدری است؛ احساس فشار، فشردگی، سنگینی، سوزش یا درد در قفسه سینه. این حالت ممکن است هنگام فعالیت، بالا رفتن از پله، هوای سرد یا استرس بیشتر شود.

علائم دیگر می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• تنگی نفس

• کاهش تحمل فعالیت

• احساس خستگی غیرمعمول

• درد یا ناراحتی در بازو، شانه، گردن، فک، پشت یا قسمت بالای شکم

• تهوع یا احساس سبکی سر

برخی افراد، به‌خصوص بیماران مبتلا به دیابت یا سالمندان، ممکن است بیماری کرونر قابل‌توجهی داشته باشند بدون اینکه درد قفسه سینه واضحی تجربه کنند.

علائم هشداردهنده

درد یا فشار قفسه سینه‌ای که جدید است، در استراحت رخ می‌دهد، شدیدتر یا طولانی‌تر از قبل شده یا همراه با تنگی نفس، تعریق سرد، تهوع، ضعف شدید یا بی‌حالی است، می‌تواند نشانه حمله قلبی باشد و به ارزیابی اورژانسی نیاز دارد.

بیماری عروق کرونر چه مدت طول می‌کشد؟

CAD معمولاً بیماری کوتاه‌مدتی نیست. آترواسکلروز می‌تواند طی سال‌ها یا دهه‌ها به‌تدریج ایجاد شود. فرد ممکن است برای مدت طولانی هیچ علامتی نداشته باشد و سپس به آنژین مزمن یا یک حمله حاد دچار شود.

با درمان مناسب، بیماری در بسیاری از افراد سال‌ها کنترل می‌شود. بااین‌حال، درمان دارویی یا قرار دادن استنت به معنی از بین رفتن کامل زمینه آترواسکلروز نیست و کنترل عوامل خطر باید ادامه پیدا کند.

علت بیماری عروق کرونر چیست؟

مهم‌ترین علت CAD، آترواسکلروز است. کلسترول، چربی و سایر مواد در دیواره رگ تجمع پیدا می‌کنند و پلاک ایجاد می‌شود. پلاک می‌تواند به‌تدریج رگ را تنگ کند یا ناگهان پاره شود و با تشکیل لخته، مسیر خون را ببندد.

گاهی نیز اختلال عملکرد عروق کوچک یا اسپاسم عروق باعث کاهش خون‌رسانی می‌شود، حتی اگر در آنژیوگرافی انسداد بزرگی دیده نشود.

عوامل خطر بیماری عروق کرونر

عامل خطر به معنی «علت قطعی» نیست؛ بلکه احتمال ایجاد بیماری را افزایش می‌دهد. مهم‌ترین عوامل عبارت‌اند از:

• افزایش LDL یا کلسترول نامطلوب خون

• فشار خون بالا

• دیابت

• استعمال سیگار و قرار گرفتن در معرض دود دخانیات

• اضافه‌وزن و چاقی

• کم‌تحرکی

• الگوی غذایی ناسالم

• افزایش سن

• سابقه خانوادگی بیماری قلبی زودرس

• بیماری مزمن کلیه

• برخی بیماری‌های التهابی مزمن

• اختلالات ارثی مانند هیپرکلسترولمی خانوادگی

• اختلالات خواب مانند آپنه خواب

راهنماهای جدید همچنین لیپوپروتئین(a) یا Lp(a) را به‌عنوان یک عامل مهم در ارزیابی خطر آترواسکلروز مورد توجه قرار داده‌اند و راهنمای ۲۰۲۶ مدیریت اختلال چربی خون، اندازه‌گیری آن حداقل یک بار در طول زندگی را برای ارزیابی خطر توصیه می‌کند.

عوارض بیماری عروق کرونر

مهم‌ترین عوارض عبارت‌اند از:

• آنژین مزمن و محدود شدن فعالیت‌های روزانه

• سکته قلبی

• نارسایی قلبی

• اختلالات خطرناک ریتم قلب

• ایست قلبی ناگهانی

• کاهش کیفیت زندگی

• نیاز به آنژیوپلاستی، استنت یا جراحی بای‌پس

خطر این عوارض به شدت بیماری، محل و تعداد عروق درگیر، قدرت عضله قلب، سن و بیماری‌های همراه بستگی دارد.

آیا بیماری عروق کرونر خطرناک است؟

CAD می‌تواند بیماری جدی و در بعضی شرایط تهدیدکننده زندگی باشد، اما میزان خطر در همه بیماران یکسان نیست. فردی با بیماری خفیف و عوامل خطر به‌خوبی کنترل‌شده ممکن است سال‌ها وضعیت پایداری داشته باشد، درحالی‌که پارگی ناگهانی پلاک می‌تواند باعث سکته قلبی شود.

بنابراین هدف درمان فقط برطرف کردن درد قفسه سینه نیست؛ کاهش احتمال سکته قلبی، نارسایی قلب و مرگ قلبی نیز اهمیت دارد.

تشخیص بیماری عروق کرونر

تشخیص با بررسی علائم، سابقه پزشکی، سابقه خانوادگی و عوامل خطر آغاز می‌شود. بسته به شرایط بیمار ممکن است از آزمایش‌ها و روش‌های زیر استفاده شود:

• نوار قلب (ECG): برای بررسی فعالیت الکتریکی و نشانه‌های ایسکمی یا سکته قلبی.

• آزمایش خون: برای بررسی چربی خون، قند خون و در شرایط حاد، تروپونین برای شناسایی آسیب عضله قلب.

• اکوکاردیوگرافی: برای بررسی قدرت پمپاژ و حرکت دیواره‌های قلب.

• تست ورزش یا تست‌های استرس همراه تصویربرداری: برای بررسی کمبود خون‌رسانی هنگام افزایش فعالیت قلب.

• سی‌تی آنژیوگرافی کرونر (CCTA): برای مشاهده پلاک و تنگی عروق بدون کاتتریزاسیون.

• اسکن کلسیم کرونر: بیشتر برای کمک به ارزیابی خطر در افراد منتخب، نه تشخیص حمله قلبی.

• آنژیوگرافی تهاجمی: برای مشاهده مستقیم عروق و تصمیم‌گیری درباره مداخلاتی مانند استنت.

هیچ آزمایشی برای همه بیماران لازم نیست. راهنماهای جدید توصیه می‌کنند انتخاب تست بر اساس احتمال اولیه بیماری، علائم و سطح خطر بیمار انجام شود.

درمان بیماری عروق کرونر

درمان معمولاً ترکیبی از اصلاح سبک زندگی، دارو و در صورت نیاز باز کردن عروق است.

درمان دارویی

استاتین‌ها مانند آتورواستاتین و روزوواستاتین، پایه اصلی درمان کاهش LDL در بسیاری از بیماران مبتلا به بیماری آترواسکلروتیک هستند. در صورت کافی نبودن اثر یا عدم تحمل، داروهایی مانند ازتیمایب، مهارکننده‌های PCSK9 یا در بیماران منتخب داروهای دیگری مانند بمپدوئیک اسید ممکن است مطرح شوند. راهنماهای ۲۰۲۵ اروپا و ۲۰۲۶ آمریکا همچنان بر کاهش مؤثر LDL برای پیشگیری از حوادث قلبی تأکید دارند.

داروهای ضدپلاکتی مانند آسپرین و در شرایط مشخص کلوپیدوگرل، تیکاگرلور یا پراسوگرل احتمال تشکیل لخته را کاهش می‌دهند، اما خطر خونریزی نیز دارند. پس از سندرم حاد کرونری، درمان ضدپلاکتی دوگانه در بسیاری از بیماران استفاده می‌شود؛ مدت آن بر اساس خطر لخته و خونریزی تعیین می‌شود.

برای کنترل آنژین ممکن است از بتابلوکرها، مسدودکننده‌های کانال کلسیم، نیترات‌ها یا رانولازین استفاده شود. نیترات‌هایی مانند نیتروگلیسیرین رگ‌ها را گشاد می‌کنند و می‌توانند درد آنژینی را کاهش دهند. مصرف همزمان نیترات‌ها با بعضی داروهای اختلال نعوظ می‌تواند افت فشار خون خطرناک ایجاد کند.

مهارکننده‌های ACE، داروهای ARB و برخی داروهای دیابت مانند SGLT2 inhibitors یا GLP-1 receptor agonists نیز در گروه‌های مشخصی از بیماران با بیماری‌های همراه می‌توانند مفید باشند. همه این داروها برای همه بیماران ضروری نیستند. انتخاب دارو و مقدار مصرف باید توسط پزشک انجام شود.

آنژیوپلاستی و استنت

در PCI یا آنژیوپلاستی کرونر، پزشک با استفاده از کاتتر رگ تنگ‌شده را باز کرده و معمولاً استنت قرار می‌دهد. این روش در سکته قلبی اهمیت حیاتی دارد و در بیماری مزمن نیز برای برخی بیماران با علائم ادامه‌دار یا آناتومی خاص عروق استفاده می‌شود.

جراحی بای‌پس

در CABG با استفاده از یک رگ دیگر مسیر تازه‌ای برای عبور خون از اطراف انسداد ایجاد می‌شود. در برخی بیماران، از جمله بعضی افراد با بیماری شدید چندرگی، درگیری مهم شریان اصلی چپ یا اختلال شدید عملکرد قلب، جراحی می‌تواند مزیت بیشتری داشته باشد.

نکته مهم این است که استنت یا بای‌پس، زمینه آترواسکلروز را «درمان قطعی» نمی‌کند؛ کنترل عوامل خطر و درمان دارویی همچنان ضروری است.

درمان خانگی و مراقبت از خود

مراقبت خانگی جای درمان پزشکی CAD را نمی‌گیرد، اما بخش مهمی از کنترل بیماری است:

• ترک کامل سیگار

• فعالیت بدنی منظم متناسب با وضعیت قلب

• رسیدن به وزن سالم

• کنترل فشار خون، قند و چربی خون

• خواب کافی و باکیفیت

• مصرف منظم داروهای تجویز‌شده

• شرکت در توان‌بخشی قلبی در صورت توصیه پزشک

مکمل‌ها، ویتامین‌ها یا درمان‌های گیاهی نباید جایگزین درمان استاندارد شوند. برخی مکمل‌هایی که به‌عنوان «پاک‌کننده عروق» تبلیغ می‌شوند شواهد قابل‌اعتمادی برای درمان CAD ندارند.

تغذیه در بیماری عروق کرونر

یک الگوی غذایی سازگار با سلامت قلب بر سبزیجات، میوه، حبوبات، غلات کامل، مغزها، ماهی و منابع چربی غیراشباع تأکید دارد. مصرف زیاد چربی‌های اشباع، غذاهای بسیار فرآوری‌شده، نمک و قند افزوده بهتر است محدود شود.

الگوهایی مانند رژیم مدیترانه‌ای یا DASH می‌توانند برای کنترل عوامل خطر قلبی مفید باشند. مصرف مکمل به‌تنهایی جایگزین تغذیه مناسب، دارو یا فعالیت بدنی نیست.

پیشگیری از بیماری عروق کرونر

بخش بزرگی از خطر CAD را می‌توان کاهش داد. مهم‌ترین اقدامات عبارت‌اند از ترک دخانیات، کنترل فشار خون و دیابت، کاهش LDL، فعالیت بدنی، تغذیه مناسب، حفظ وزن سالم و بررسی منظم عوامل خطر.

افرادی که سابقه خانوادگی بیماری قلبی زودرس دارند یا دچار افزایش شدید کلسترول هستند، ممکن است نیاز به بررسی زودتر و دقیق‌تر داشته باشند.

آیا بیماری عروق کرونر قابل درمان است؟

بهتر است درباره CAD از واژه کنترل به‌جای «درمان قطعی» استفاده شود. درمان می‌تواند علائم را کاهش دهد، پلاک را پایدار کند، پیشرفت بیماری را کند کند و خطر سکته قلبی را به‌طور قابل‌توجهی کاهش دهد. در بعضی افراد با کنترل بسیار مؤثر عوامل خطر، میزان پلاک نیز ممکن است کاهش پیدا کند.

آیا بیماری عروق کرونر عود می‌کند؟

بله. حتی پس از استنت یا جراحی بای‌پس ممکن است بیماری در قسمت‌های دیگر عروق پیشرفت کند یا علائم دوباره ظاهر شوند. ادامه مصرف داروهای تجویزشده و کنترل عوامل خطر برای کاهش این احتمال ضروری است.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

مراجعه معمول

برای درد یا فشار مکرر قفسه سینه هنگام فعالیت، تنگی نفس جدید، کاهش توان فعالیت یا وجود چند عامل خطر مهم مانند دیابت، فشار خون، سیگار و کلسترول بالا، مراجعه پزشکی توصیه می‌شود.

مراجعه فوری یا اورژانسی

در صورت درد یا فشار جدید یا شدید قفسه سینه، درد در حالت استراحت، انتشار درد به بازو، فک یا پشت، تنگی نفس شدید، تعریق سرد، غش، تهوع شدید یا احساس ناگهانی وخامت حال، باید فوراً خدمات اورژانسی دریافت شود.

بیماری عروق کرونر در کودکان

CAD آترواسکلروتیک در کودکان بسیار نادر است. بااین‌حال، کودکانی که اختلالات ژنتیکی مانند هیپرکلسترولمی خانوادگی دارند ممکن است از سنین پایین دچار آترواسکلروز شوند و نیاز به ارزیابی و درمان تخصصی داشته باشند.

بیماری عروق کرونر در زنان

زنان نیز به‌طور جدی در معرض بیماری کرونر قرار دارند. بیماری غیرانسدادی و اختلال عروق کوچک در زنان بیشتر دیده می‌شود. درد قفسه سینه همچنان علامت مهم است، اما تنگی نفس، تهوع، درد فک یا پشت و خستگی غیرعادی نیز ممکن است برجسته باشند.

بیماری عروق کرونر در بارداری

زنان باردار با بیماری کرونر شناخته‌شده به مراقبت مشترک متخصص قلب و متخصص زنان نیاز دارند. در صورت بروز درد جدید قفسه سینه طی بارداری، بیماری‌های جدی قلبی باید سریع بررسی شوند.

درباره استاتین‌ها نیز توصیه‌ها نسبت به گذشته تغییر کرده است. منع مطلق مصرف استاتین در تمام بارداری‌ها برداشته شده، اما برای بیشتر زنان باردار همچنان قطع موقت آن با نظر پزشک توصیه می‌شود؛ در تعداد محدودی از بیماران با خطر قلبی بسیار بالا ممکن است تصمیم متفاوتی گرفته شود. بیمار نباید داروی خود را شخصاً شروع یا قطع کند.

پرسش‌های متداول درباره بیماری عروق کرونر

۱. اولین علامت بیماری عروق کرونر چیست؟
در بسیاری از افراد فشار یا ناراحتی قفسه سینه هنگام فعالیت اولین علامت است، اما بعضی افراد تا زمان سکته قلبی علامت مشخصی ندارند.

۲. آیا بیماری عروق کرونر خطرناک است؟
می‌تواند خطرناک باشد، اما میزان خطر بسیار متفاوت است و درمان مناسب می‌تواند احتمال عوارض را کاهش دهد.

۳. آیا CAD واگیردار است؟
خیر. بیماری عروق کرونر عفونی یا مسری نیست.

۴. آیا بیماری عروق کرونر درمان قطعی دارد؟
معمولاً هدف، کنترل طولانی‌مدت بیماری و جلوگیری از عوارض است، نه یک درمان کوتاه‌مدت و قطعی.

۵. آیا استنت بیماری را کاملاً برطرف می‌کند؟
خیر. استنت بخش تنگ‌شده را باز می‌کند، اما آترواسکلروز زمینه‌ای همچنان نیاز به درمان دارد.

۶. آیا استرس می‌تواند باعث درد قلبی شود؟
استرس می‌تواند نیاز قلب به اکسیژن را افزایش دهد و در افراد مبتلا به CAD باعث بروز آنژین شود.

۷. آیا بیماری عروق کرونر ممکن است بدون درد قفسه سینه باشد؟
بله. برخی افراد ممکن است بیشتر تنگی نفس، خستگی یا کاهش تحمل فعالیت داشته باشند.

۸. آیا ورزش برای بیماران CAD مناسب است؟
در بیشتر بیماران فعالیت بدنی مناسب مفید است، اما شدت ورزش باید با شرایط قلبی فرد متناسب باشد.

۹. آیا رژیم غذایی می‌تواند گرفتگی عروق را باز کند؟
رژیم سالم می‌تواند عوامل خطر را بهبود دهد و به کنترل بیماری کمک کند، اما جایگزین استنت یا جراحی در انسدادهای نیازمند مداخله نیست.

۱۰. آیا بیماری بعد از بای‌پس یا استنت عود می‌کند؟
بله. بیماری ممکن است در عروق دیگر یا بخش‌های دیگری از عروق ادامه پیدا کند.

۱۱. آیا همه بیماران CAD باید آسپرین مصرف کنند؟
خیر. فایده و خطر خونریزی باید بررسی شود و آسپرین نباید خودسرانه شروع شود.

۱۲. چه زمانی درد قفسه سینه اورژانسی است؟
درد جدید یا شدید، درد در استراحت یا درد همراه با تنگی نفس، تعریق، تهوع، غش یا انتشار به بازو و فک نیازمند ارزیابی فوری است.

خلاصه

• بیماری عروق کرونر اغلب در اثر تجمع پلاک و آترواسکلروز ایجاد می‌شود.

• آنژین یا فشار قفسه سینه از علائم مهم آن است، اما بیماری ممکن است بدون درد واضح نیز وجود داشته باشد.

• سیگار، فشار خون، LDL بالا، دیابت، کم‌تحرکی و سابقه خانوادگی از مهم‌ترین عوامل خطر هستند.

• CAD معمولاً بیماری مزمن است و هدف درمان، کنترل بیماری و پیشگیری از سکته قلبی و سایر عوارض است.

• سبک زندگی سالم و داروهای کاهش‌دهنده خطر، پایه درمان هستند.

• برخی بیماران به آنژیوپلاستی، استنت یا جراحی بای‌پس نیاز دارند.

• درد جدید یا شدید قفسه سینه همراه با علائم عمومی باید به‌عنوان یک وضعیت احتمالی اورژانسی در نظر گرفته شود.

اقدام بعدی برای شخصی که علائم این بیماری را دارد چیست؟

اگر علائم خفیف و تکرارشونده هنگام فعالیت وجود دارد، قدم بعدی مراجعه برای ارزیابی پزشکی و بررسی عوامل خطر است. پزشک بر اساس شرایط فرد تصمیم می‌گیرد که آیا نوار قلب، آزمایش خون، تست استرس یا تصویربرداری عروق لازم است.

اگر درد قفسه سینه جدید، شدید یا در حال استراحت است، یا همراه تنگی نفس، تعریق سرد، ضعف شدید، تهوع، غش یا انتشار درد به فک، پشت یا بازوهاست، مراجعه اورژانسی نباید به تأخیر بیفتد.

اطلاعات پایه بیماری

• نام فارسی: بیماری عروق کرونر

• نام انگلیسی: Coronary Artery Disease

• نام پزشکی: Coronary Artery Disease (CAD)

• نام‌های دیگر: Coronary Heart Disease (CHD)، Ischaemic/Ischemic Heart Disease (IHD)

• دسته بیماری: بیماری قلبی‌عروقی / آترواسکلروتیک

• اندام درگیر: عروق کرونر و عضله قلب

• عفونی است؟ خیر

• مسری است؟ خیر

• حاد یا مزمن؟ معمولاً مزمن؛ می‌تواند به‌صورت سندرم حاد کرونری تظاهر کند.

• قابل پیشگیری است؟ بخش قابل‌توجهی از خطر آن قابل پیشگیری یا کاهش است.

• قابل درمان یا کنترل؟ عمدتاً قابل‌کنترل است؛ عوارض و تنگی‌های مشخص نیز قابل درمان هستند.

• مهم‌ترین علائم: فشار یا درد قفسه سینه، تنگی نفس، کاهش تحمل فعالیت

• مهم‌ترین عوامل خطر: LDL بالا، فشار خون، دیابت، سیگار، افزایش سن، سابقه خانوادگی

• مهم‌ترین عوارض: سکته قلبی، نارسایی قلبی، آریتمی و ایست قلبی

• روش‌های اصلی تشخیص: شرح حال، ECG، آزمایش خون، تست‌های استرس، CCTA و آنژیوگرافی

• روش‌های اصلی درمان: اصلاح سبک زندگی، داروهای پیشگیری‌کننده و ضدآنژین، PCI/استنت و CABG

• تخصص اصلی مرتبط: متخصص قلب و عروق

• تخصص‌های دیگر: جراحی قلب، طب اورژانس، داخلی، غدد و تغذیه در شرایط مرتبط