سردرد خوشه‌ای

سردرد خوشه‌ای چیست؟

سردرد خوشه‌ای یک نوع نسبتاً نادر اما بسیار شدید از سردردهای اولیه است که معمولاً با درد ناگهانی و یک‌طرفه در اطراف یا پشت یک چشم و ناحیه شقیقه بروز می‌کند. هم‌زمان با درد ممکن است همان سمت صورت دچار اشک‌ریزش، قرمزی چشم، گرفتگی یا آبریزش بینی، تورم پلک، افتادگی پلک یا کوچک شدن مردمک شود. برخلاف بسیاری از افراد مبتلا به میگرن که هنگام حمله ترجیح می‌دهند بی‌حرکت بمانند، فرد مبتلا به سردرد خوشه‌ای اغلب بی‌قرار است و ممکن است راه برود یا نتواند آرام بنشیند. هر حمله درمان‌نشده معمولاً ۱۵ تا ۱۸۰ دقیقه طول می‌کشد و ممکن است از یک حمله در یک روز در میان تا هشت حمله در روز رخ دهد.

نام «خوشه‌ای» به این دلیل به کار می‌رود که حملات معمولاً برای چند هفته یا چند ماه در دوره‌هایی متراکم ظاهر می‌شوند و سپس ممکن است برای ماه‌ها یا حتی سال‌ها متوقف شوند. این بیماری در گروه سفالالژی‌های اتونومیک سه‌قلویی (Trigeminal Autonomic Cephalalgias یا TACs) قرار دارد و با میگرن، سردرد سینوسی و نورالژی عصب سه‌قلو یکسان نیست. علت دقیق آن هنوز کاملاً مشخص نشده است، اما درگیری سیستم سه‌قلویی ـ عروقی، مسیرهای اتونومیک و شبکه‌های هیپوتالاموس مغز در ایجاد الگوی مشخص حملات نقش دارند.

سردرد خوشه‌ای چقدر شایع است؟

سردرد خوشه‌ای بسیار کمتر از میگرن و سردرد تنشی دیده می‌شود. مرورهای اپیدمیولوژیک، شیوع مادام‌العمر آن را حدود ۰٫۱ درصد یا تقریباً یک نفر از هر هزار نفر برآورد کرده‌اند.

در مطالعات قدیمی، بیماری چند برابر بیشتر در مردان گزارش می‌شد. مطالعات جدیدتر نشان می‌دهند اختلاف جنسیتی احتمالاً کمتر از آن چیزی است که قبلاً تصور می‌شد و بخشی از اختلاف قدیمی ممکن است به تشخیص کمتر بیماری در زنان مربوط بوده باشد.

شروع بیماری اغلب در بزرگسالی جوان یا میانسالی رخ می‌دهد، هرچند در سنین دیگر نیز امکان بروز آن وجود دارد.

انواع سردرد خوشه‌ای

دو نوع اصلی وجود دارد:

سردرد خوشه‌ای دوره‌ای

در Episodic Cluster Headache حملات در دوره‌هایی مشخص ایجاد می‌شوند. بر اساس معیارهای ICHD-3، دوره خوشه‌ای درمان‌نشده می‌تواند از هفت روز تا یک سال ادامه داشته باشد و بین دوره‌ها حداقل سه ماه بدون حمله وجود دارد.

در عمل، بسیاری از دوره‌های خوشه‌ای حدود دو هفته تا سه ماه طول می‌کشند.

سردرد خوشه‌ای مزمن

در Chronic Cluster Headache حملات حداقل یک سال ادامه دارند و بیمار یا دوره بدون حمله ندارد یا دوره‌های بهبودی کمتر از سه ماه هستند.

نوع دوره‌ای شایع‌تر است و در بعضی افراد ممکن است الگوی بیماری در طول زندگی بین شکل دوره‌ای و مزمن تغییر کند.

علائم سردرد خوشه‌ای

درد مشخصه بیماری

درد معمولاً:

• بسیار شدید یا طاقت‌فرسا است؛

• تقریباً همیشه یک‌طرفه است؛

• بیشتر اطراف، پشت یا بالای یک چشم و شقیقه احساس می‌شود؛

• سریع به شدت بالا می‌رسد؛

• معمولاً ۱۵ تا ۱۸۰ دقیقه ادامه دارد.

در یک دوره خوشه‌ای، درد اغلب هر بار در همان سمت ایجاد می‌شود.

علائم همراه در همان سمت صورت

ممکن است یک یا چند مورد از علائم زیر وجود داشته باشد:

• اشک‌ریزش؛

• قرمزی چشم؛

• گرفتگی بینی؛

• آبریزش بینی؛

• تورم پلک؛

• تعریق پیشانی یا صورت؛

• افتادگی پلک؛

• کوچک شدن مردمک چشم.

بی‌قراری و ناتوانی در نشستن یا دراز کشیدن آرام نیز مشخصه مهمی است.

زمان وقوع حملات

یکی از ویژگی‌های جالب سردرد خوشه‌ای نظم زمانی آن است. حملات برخی بیماران تقریباً در ساعت مشابهی از شبانه‌روز، حتی هنگام خواب، شروع می‌شوند.

این الگوی شبانه‌روزی و گاهی فصلی یکی از دلایلی است که نقش هیپوتالاموس و ساعت زیستی بدن در بیماری مورد توجه قرار گرفته است.

معیارهای تشخیص سردرد خوشه‌ای

طبق طبقه‌بندی بین‌المللی سردرد ICHD-3، برای تشخیص کلاسیک معمولاً حداقل پنج حمله لازم است که ویژگی‌های اصلی زیر را داشته باشند:

• درد شدید یا بسیار شدید یک‌طرفه در اطراف چشم، بالای چشم یا شقیقه؛

• مدت ۱۵ تا ۱۸۰ دقیقه در صورت درمان نشدن؛

• وجود علائم اتونومیک همان سمت صورت یا بی‌قراری واضح؛

• فراوانی بین یک حمله در یک روز در میان تا هشت حمله در روز؛

• نبود تشخیص دیگری که علائم را بهتر توضیح دهد.

وجود چند مورد از این علائم به‌تنهایی به معنی تشخیص قطعی نیست.

علت سردرد خوشه‌ای چیست؟

علت دقیق هنوز مشخص نشده است.

شواهد نشان می‌دهند شبکه‌هایی شامل عصب سه‌قلو، سیستم عصبی خودکار، سیستم سه‌قلویی ـ عروقی و هیپوتالاموس در ایجاد حملات دخالت دارند. هیپوتالاموس در تنظیم خواب و ریتم شبانه‌روزی بدن نقش دارد و احتمالاً با نظم زمانی قابل‌توجه حملات ارتباط دارد.

در برخی خانواده‌ها چند فرد مبتلا دیده می‌شوند و نقش عوامل ژنتیکی مطرح است، اما سردرد خوشه‌ای یک بیماری با الگوی ارثی ساده و مشخص محسوب نمی‌شود.

عوامل محرک حمله

عامل محرک با «علت بیماری» متفاوت است.

یکی از شناخته‌شده‌ترین محرک‌ها الکل در طول دوره فعال خوشه‌ای است. بیماری ممکن است در خارج از دوره خوشه‌ای با مصرف الکل تحریک نشود.

برخی مواد گشادکننده عروق مانند نیتروگلیسیرین نیز می‌توانند در افراد مستعد حمله ایجاد کنند. به همین دلیل تشخیص محرک شخصی از طریق ثبت حملات مفید است.

سیگار در میان برخی افراد مبتلا شایع‌تر گزارش شده است، اما شواهد موجود ثابت نمی‌کنند که سیگار به‌تنهایی علت مستقیم سردرد خوشه‌ای باشد.

سردرد خوشه‌ای چه مدت طول می‌کشد؟

یک حمله منفرد در حالت معمول درمان‌نشده بین ۱۵ دقیقه تا سه ساعت طول می‌کشد.

اما یک دوره خوشه‌ای می‌تواند چند هفته یا چند ماه ادامه پیدا کند. در شکل دوره‌ای، پس از آن ممکن است فرد برای ماه‌ها یا سال‌ها هیچ حمله‌ای نداشته باشد.

بنابراین باید بین مدت هر حمله و مدت کل دوره بیماری تفاوت قائل شد.

آیا سردرد خوشه‌ای خطرناک است؟

سردرد خوشه‌ای اولیه معمولاً به معنی وجود آسیب مغزی نیست و به‌خودی‌خود یک بیماری تهدیدکننده زندگی محسوب نمی‌شود.

با این حال، درد آن می‌تواند بسیار شدید و ناتوان‌کننده باشد و بر خواب، فعالیت روزانه، شغل و کیفیت زندگی تأثیر قابل‌توجهی بگذارد. همچنین برخی بیماری‌های ثانویه می‌توانند علائمی شبیه سردرد خوشه‌ای ایجاد کنند؛ به همین دلیل خصوصاً در اولین دوره یا موارد غیرمعمول، تشخیص پزشکی اهمیت دارد.

اگر شدت درد باعث افکار آسیب به خود یا ناتوانی در حفظ ایمنی فرد شده است، کمک فوری پزشکی و روانی ضروری است.

تشخیص سردرد خوشه‌ای

تشخیص عمدتاً بالینی است؛ یعنی بر اساس شرح دقیق حملات و معاینه عصبی انجام می‌شود.

پزشک معمولاً درباره موارد زیر سؤال می‌کند:

• محل درد؛

• یک‌طرفه یا دوطرفه بودن؛

• مدت هر حمله؛

• تعداد حملات؛

• زمان وقوع آنها؛

• علائم چشم و بینی؛

• دوره‌های بدون درد؛

• عوامل محرک.

ثبت سردرد در یک دفترچه یا اپلیکیشن می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد.

MRI و CT

هیچ آزمایش خون یا تصویربرداری‌ای وجود ندارد که به‌تنهایی سردرد خوشه‌ای را اثبات کند.

MRI یا در برخی شرایط CT ممکن است برای کنار گذاشتن علل دیگر درخواست شود، به‌خصوص اگر الگوی سردرد غیرمعمول باشد، معاینه عصبی غیرطبیعی باشد یا پزشک به یک علت ثانویه مشکوک باشد.

تفاوت سردرد خوشه‌ای با میگرن

هر دو می‌توانند شدید و یک‌طرفه باشند، اما الگوی آنها متفاوت است.

حمله میگرن معمولاً طولانی‌تر است و فرد اغلب تمایل دارد در محیط تاریک و آرام دراز بکشد. در مقابل، حمله خوشه‌ای معمولاً کوتاه‌تر اما بسیار شدید است و فرد اغلب بی‌قرار می‌شود.

اشک‌ریزش، قرمزی چشم و گرفتگی بینی یک‌طرفه نیز در سردرد خوشه‌ای برجسته‌تر هستند.

بیماری‌های مشابه

پزشک ممکن است سردرد خوشه‌ای را از بیماری‌هایی مانند موارد زیر افتراق دهد:

• میگرن؛

• همی‌کرانیا پاروکسیسمال؛

• SUNCT و SUNA؛

• نورالژی عصب سه‌قلو؛

• بعضی بیماری‌های سینوس؛

• گلوکوم حاد چشم؛

• برخی بیماری‌های عروقی یا ساختمانی مغز.

برای مثال حملات همی‌کرانیا پاروکسیسمال معمولاً کوتاه‌تر و پرتعدادتر هستند و پاسخ مشخصی به داروی ایندومتاسین دارند.

درمان سه هدف دارد:

۱. متوقف کردن سریع حمله؛
۲. کاهش حملات تا زمان اثر درمان پیشگیرانه؛
۳. پیشگیری از حملات بعدی در دوره خوشه‌ای.

درمان سریع حمله

قرص‌های مسکن معمولی مانند استامینوفن یا ایبوپروفن معمولاً برای یک حمله کلاسیک خوشه‌ای مناسب نیستند، زیرا حمله سریع به اوج می‌رسد و اغلب پیش از اثر کامل قرص فروکش می‌کند.

اکسیژن

یکی از اصلی‌ترین درمان‌های حاد، استنشاق اکسیژن ۱۰۰ درصد با جریان بالا از طریق ماسک مناسب است.

راهنمای آکادمی نورولوژی اروپا درمان با جریان حداقل ۱۲ لیتر در دقیقه به مدت حدود ۱۵ دقیقه را با توصیه قوی مطرح می‌کند.

اکسیژن باید با نسخه و تجهیزات مناسب استفاده شود و برای همه بیماران، به‌خصوص برخی افراد مبتلا به بیماری‌های شدید تنفسی، بدون ارزیابی پزشکی مناسب نیست.

سوماتریپتان

Sumatriptan از خانواده تریپتان‌ها است و فرم زیرجلدی آن یکی از مؤثرترین درمان‌های سریع حمله محسوب می‌شود. راهنمای اروپایی برای سوماتریپتان زیرجلدی ۶ میلی‌گرم نیز توصیه قوی ارائه کرده است.

فرم‌های بینی برخی تریپتان‌ها نیز ممکن است استفاده شوند، اما معمولاً اثر تزریق زیرجلدی سریع‌تر است.

تریپتان‌ها برای همه افراد مناسب نیستند؛ بیماری‌های قلبی ـ عروقی و فشار خون کنترل‌نشده از جمله مواردی هستند که باید پیش از مصرف بررسی شوند.

انتخاب دارو و مقدار مصرف باید توسط پزشک انجام شود.

درمان پیشگیرانه

وراپامیل

Verapamil یک مسدودکننده کانال کلسیم و یکی از درمان‌های اصلی پیشگیری از سردرد خوشه‌ای است.

راهنمای اروپایی وراپامیل را برای پیشگیری توصیه می‌کند. به‌دلیل احتمال تأثیر دارو بر هدایت الکتریکی قلب، تنظیم مقدار مصرف و بررسی ECG باید طبق نظر پزشک انجام شود.

درمان انتقالی با کورتیکواستروئید

گاهی درمان پیشگیرانه مانند وراپامیل برای اثر کامل به زمان نیاز دارد. پزشک ممکن است برای مدت کوتاه از کورتیکواستروئیدها به‌عنوان درمان انتقالی یا Bridge Therapy استفاده کند.

این داروها برای مصرف طولانی‌مدت مناسب نیستند، زیرا می‌توانند عوارض قابل‌توجهی مانند افزایش فشار خون، افزایش قند خون و کاهش تراکم استخوان ایجاد کنند.

بلوک عصب پس‌سری بزرگ

تزریق دارو در اطراف عصب پس‌سری بزرگ (Greater Occipital Nerve Block) نیز یکی از گزینه‌های درمان انتقالی مورد توصیه در راهنمای اروپایی است.

سایر داروهای پیشگیرانه

در بیماران منتخب ممکن است داروهایی مانند:

• لیتیوم؛

• توپیرامات؛

• گالکانزوماب

بررسی شوند.

طبق راهنمای اروپایی، گالکانزوماب (Galcanezumab) برای نوع دوره‌ای سردرد خوشه‌ای مطرح است و شواهد آن به شکل مزمن قابل تعمیم نیست.

روش‌های تحریک عصبی

روش‌هایی مانند تحریک غیرتهاجمی عصب واگ نیز بررسی شده‌اند. راهنمای اروپایی اثربخشی این روش را برای نوع دوره‌ای گزارش کرده است، اما شواهد مشابهی برای نوع مزمن وجود ندارد.

این روش‌ها جایگزین خودسرانه درمان دارویی استاندارد نیستند.

درمان خانگی و مراقبت از خود

به‌دلیل شدت و سرعت شروع حملات، درمان خانگی به‌تنهایی معمولاً کافی نیست.

اقدامات مفید شامل:

• داشتن برنامه درمان حمله که از قبل توسط پزشک تعیین شده باشد؛

• همراه داشتن داروی سریع‌الاثر تجویزشده در دوره فعال؛

• ثبت حملات و عوامل محرک؛

• اجتناب از الکل در دوره خوشه‌ای در صورت تحریک حمله؛

• داشتن الگوی خواب منظم؛

• پرهیز از مصرف خودسرانه و مکرر داروهای مختلف.

درمان‌هایی مانند مکمل‌های گیاهی، ماساژ یا تغییر رژیم غذایی جایگزین درمان‌های اثبات‌شده نیستند.

تغذیه در سردرد خوشه‌ای

رژیم غذایی مشخصی که بتواند سردرد خوشه‌ای را درمان کند وجود ندارد.

مهم‌ترین نکته تغذیه‌ای عملی این است که الکل در دوره فعال می‌تواند در بسیاری از مبتلایان حمله ایجاد کند؛ بنابراین اجتناب از آن در این دوره منطقی است.

شواهد کافی برای معرفی یک مکمل غذایی خاص به‌عنوان درمان استاندارد سردرد خوشه‌ای وجود ندارد.

پیشگیری از سردرد خوشه‌ای

راه شناخته‌شده‌ای برای جلوگیری کامل از ایجاد بیماری وجود ندارد.

پس از شروع دوره خوشه‌ای، درمان پیشگیرانه مناسب می‌تواند تعداد و شدت حملات را کاهش دهد. همچنین شناسایی و اجتناب از محرک‌های شخصی در دوره فعال مفید است.

ترک سیگار برای سلامت عمومی به‌شدت مفید است، اما نباید این تصور ایجاد شود که ترک سیگار به‌تنهایی درمان قطعی سردرد خوشه‌ای است.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

مراجعه معمول

برای موارد زیر مراجعه به پزشک یا متخصص مغز و اعصاب مناسب است:

• اولین دوره سردرد بسیار شدید یک‌طرفه؛

• حملات مکرر اطراف یک چشم؛

• اشک‌ریزش یا گرفتگی بینی هم‌زمان با سردرد؛

• سردردهایی که مرتب در زمان مشابه ایجاد می‌شوند؛

• تغییر در الگوی سردرد خوشه‌ای شناخته‌شده؛

• پاسخ ناکافی به درمان قبلی.

مراجعه فوری یا اورژانسی

ارزیابی فوری لازم است اگر:

• سردرد ناگهانی و انفجاری و شدیدترین سردرد عمر است؛

• ضعف، فلج یا اختلال گفتار ایجاد شده است؛

• سطح هوشیاری تغییر کرده است؛

• تشنج رخ داده است؛

• تب و سفتی شدید گردن وجود دارد؛

• سردرد پس از آسیب شدید سر شروع شده است؛

• کاهش یا از دست رفتن بینایی وجود دارد؛

• درد چشم همراه با قرمزی شدید و تغییر دید ایجاد شده است.

این علائم می‌توانند ناشی از بیماری دیگری باشند و نباید صرفاً به سردرد خوشه‌ای نسبت داده شوند.

سردرد خوشه‌ای در کودکان

سردرد خوشه‌ای در کودکان و نوجوانان امکان‌پذیر است، اما نسبت به بزرگسالان نادرتر است.

سردرد شدید و مکرر در کودک نیازمند ارزیابی پزشکی است؛ زیرا الگوی بیماری‌های سردرد و انتخاب داروها در این گروه سنی می‌تواند متفاوت باشد و نباید درمان بزرگسالان بدون ارزیابی تخصصی برای کودک استفاده شود.

سردرد خوشه‌ای در زنان

این بیماری در زنان نیز رخ می‌دهد. مطالعات جدید نشان داده‌اند که ویژگی‌های اصلی حملات در زنان و مردان تا حد زیادی مشابه است و اختلاف جنسیتی واقعی احتمالاً کمتر از برآوردهای قدیمی است.

بنابراین سردرد شدید یک‌طرفه همراه با علائم چشمی و بینی در زنان نیز باید در تشخیص افتراقی سردرد خوشه‌ای قرار گیرد.

سردرد خوشه‌ای در بارداری

در دوران بارداری انتخاب درمان باید با دقت بیشتری انجام شود و وضعیت مادر، مرحله بارداری و شواهد ایمنی هر درمان در نظر گرفته شود.

فرد بارداری که سردرد شدید جدید یا متفاوت دارد نیز باید ارزیابی شود، زیرا سردرد در بارداری علل دیگری نیز دارد که بعضی از آنها نیازمند رسیدگی فوری هستند.

۱. سردرد خوشه‌ای چیست؟
نوعی سردرد اولیه بسیار شدید و معمولاً یک‌طرفه است که اغلب اطراف چشم ایجاد می‌شود و با اشک‌ریزش، قرمزی چشم یا گرفتگی بینی همان سمت همراه است.

۲. هر حمله چقدر طول می‌کشد؟
طبق معیارهای تشخیصی، حمله درمان‌نشده معمولاً ۱۵ تا ۱۸۰ دقیقه طول می‌کشد.

۳. روزی چند بار ممکن است ایجاد شود؟
الگوی کلاسیک از یک حمله در یک روز در میان تا هشت حمله در روز متغیر است.

۴. آیا سردرد خوشه‌ای همان میگرن است؟
خیر. هر دو سردرد اولیه هستند اما مدت، الگوی حملات و علائم همراه آنها متفاوت است.

۵. آیا سردرد خوشه‌ای خطرناک است؟
نوع اولیه معمولاً تهدیدکننده زندگی نیست، اما درد بسیار شدید است و در اولین حمله یا الگوهای غیرمعمول باید علل ثانویه کنار گذاشته شوند.

۶. آیا سردرد خوشه‌ای درمان قطعی دارد؟
در حال حاضر درمانی که بیماری را برای همیشه از بین ببرد شناخته نشده است، اما درمان‌های مؤثری برای قطع حمله و پیشگیری از حملات وجود دارند.

۷. سریع‌ترین درمان حمله چیست؟
اکسیژن با جریان بالا و سوماتریپتان زیرجلدی از درمان‌های سریع و دارای شواهد قوی هستند.

۸. چرا مسکن معمولی اغلب جواب نمی‌دهد؟
حمله بسیار سریع به بیشترین شدت می‌رسد و داروهای خوراکی معمولی معمولاً دیرتر از زمان موردنیاز اثر می‌کنند.

۹. آیا اکسیژن واقعاً سردرد را کاهش می‌دهد؟
بله. اکسیژن ۱۰۰ درصد با روش و تجهیزات مناسب یکی از درمان‌های خط اول حمله حاد است.

۱۰. آیا الکل سردرد خوشه‌ای را تشدید می‌کند؟
در دوره فعال بیماری، الکل می‌تواند در بسیاری از افراد محرک حمله باشد.

۱۱. آیا سردرد خوشه‌ای ارثی است؟
زمینه خانوادگی در برخی بیماران دیده می‌شود، اما بیماری یک الگوی ارثی ساده و قطعی ندارد.

۱۲. آیا MRI لازم است؟
تشخیص عمدتاً بالینی است، اما پزشک ممکن است برای رد بیماری‌های دیگر، به‌خصوص در موارد جدید یا غیرمعمول، MRI درخواست کند.

۱۳. آیا سردرد خوشه‌ای باعث قرمزی چشم می‌شود؟
بله. قرمزی و اشک‌ریزش چشم در همان سمت درد از علائم مشخص بیماری هستند.

۱۴. آیا ممکن است هنگام خواب شروع شود؟
بله. حملات می‌توانند شبانه رخ دهند و گاهی تقریباً در ساعت مشخصی بیدارکننده باشند.

۱۵. آیا ممکن است سردرد خوشه‌ای مزمن شود؟
بله. در نوع مزمن، بیماری حداقل یک سال ادامه دارد و دوره‌های بدون حمله وجود ندارند یا کمتر از سه ماه طول می‌کشند.

• سردرد خوشه‌ای یک سردرد اولیه نادر اما بسیار شدید است.

• درد معمولاً یک‌طرفه و در اطراف چشم یا شقیقه است.

• اشک‌ریزش، قرمزی چشم و گرفتگی یا آبریزش بینی همان سمت از علائم مهم هستند.

• هر حمله معمولاً ۱۵ تا ۱۸۰ دقیقه طول می‌کشد.

• حملات ممکن است تا چند بار در روز و برای هفته‌ها یا ماه‌ها تکرار شوند.

• اکسیژن با جریان بالا و سوماتریپتان زیرجلدی از درمان‌های اصلی حمله حاد هستند.

• وراپامیل یکی از درمان‌های مهم پیشگیرانه است.

• سردرد ناگهانی انفجاری یا سردرد همراه با علائم عصبی باید فوراً ارزیابی شود.