گل‌مژه یا شالازیون

گل‌مژه یک التهاب یا عفونت حاد و موضعی یکی از غدد پلک است و معمولاً مانند یک جوش یا آبسه کوچک ظاهر می‌شود.

دو نوع اصلی وجود دارد:

گل‌مژه خارجی

External Hordeolum در لبه خارجی پلک و معمولاً در اطراف ریشه یکی از مژه‌ها ایجاد می‌شود.

علائم معمول آن شامل:

• توده قرمز و دردناک کنار مژه

• حساسیت به لمس

• تورم محدود پلک

• گاهی نقطه زرد یا چرکی روی ضایعه

• اشک‌ریزش

است.

گل‌مژه داخلی

Internal Hordeolum در یکی از غدد میبومین داخل پلک ایجاد می‌شود. معمولاً توده در عمق بیشتری قرار دارد و ممکن است درد و تورم بیشتری نسبت به نوع خارجی ایجاد کند.

شالازیون یک توده ناشی از بسته شدن و التهاب مزمن غده چربی پلک، معمولاً غده میبومین، است.

غدد میبومین در داخل پلک ماده‌ای چرب تولید می‌کنند که بخشی از لایه اشکی چشم را تشکیل می‌دهد. اگر مجرای غده مسدود شود، چربی در داخل آن جمع می‌شود و بدن در اطراف آن واکنش التهابی ایجاد می‌کند.

بنابراین شالازیون در حالت معمول عفونت باکتریایی فعال نیست.

ممکن است در روزهای نخست قرمز و حساس باشد، اما معمولاً پس از مدتی به یک توده گرد، سفت و نسبتاً بدون درد در داخل پلک تبدیل می‌شود.

گاهی پس از فروکش کردن التهاب یک گل‌مژه داخلی، انسداد غده باقی می‌ماند و توده‌ای شبیه شالازیون ایجاد می‌شود.

هر دو از مشکلات شایع پلک محسوب می‌شوند و می‌توانند در کودکان و بزرگسالان ایجاد شوند.

برای میزان شیوع جهانی آنها آمار واحد و قابل‌اعتمادی وجود ندارد. بسیاری از موارد خفیف نیز بدون مراجعه به پزشک برطرف می‌شوند و در آمارهای پزشکی ثبت نمی‌شوند.

علائم معمول شامل:

• برجستگی کوچک و دردناک روی پلک

• قرمزی

• تورم

• حساسیت به لمس

• اشک‌ریزش

• احساس جسم خارجی در چشم

• گاهی نقطه زرد یا ترشح چرکی

است.

تورم باید عمدتاً محدود به بخش مشخصی از پلک باشد. قرمزی و تورم سریع کل پلک یا اطراف چشم می‌تواند بیماری دیگری را مطرح کند.

شالازیون معمولاً با موارد زیر همراه است:

• توده گرد داخل پلک

• تورم موضعی

• سفت شدن ناحیه

• درد خفیف در مراحل اولیه

• کم شدن درد پس از چند روز

• احساس سنگینی پلک

اگر شالازیون بزرگ باشد ممکن است با فشار روی سطح چشم باعث تاری دید شود.

بیشتر گل‌مژه‌ها طی چند روز تا چند هفته خودبه‌خود تخلیه شده یا برطرف می‌شوند.

شالازیون معمولاً آهسته‌تر بهبود پیدا می‌کند. بعضی موارد طی چند هفته ناپدید می‌شوند، اما برخی توده‌ها ممکن است برای چند ماه باقی بمانند.

طولانی بودن شالازیون لزوماً به معنی خطرناک بودن آن نیست، اما ضایعه‌ای که مقاوم است یا مرتب در محل مشابه عود می‌کند باید معاینه شود.

گل‌مژه معمولاً زمانی ایجاد می‌شود که یکی از غدد کوچک پلک یا فولیکول مژه دچار انسداد و عفونت شود.

مواردی که احتمال ایجاد آن را بیشتر می‌کنند شامل:

• التهاب مزمن لبه پلک یا بلفاریت

• اختلال عملکرد غدد میبومین

• تماس مکرر دست آلوده با چشم

• باقی ماندن مواد آرایشی روی لبه پلک

• برخی بیماری‌های پوستی مانند روزاسه

هستند.

علت اصلی، انسداد غده چربی پلک است.

ترشحات چرب نمی‌توانند از مجرای غده خارج شوند و در پلک تجمع پیدا می‌کنند. بدن در اطراف این مواد واکنش التهابی ایجاد می‌کند و شالازیون شکل می‌گیرد.

احتمال شالازیون در افراد دارای شرایط زیر بیشتر است:

• بلفاریت مزمن

• اختلال غدد میبومین

• روزاسه

• سابقه شالازیون‌های قبلی

• مالیدن مکرر چشم‌ها

در برخی افراد بدون هیچ عامل خطر مشخصی نیز شالازیون ایجاد می‌شود.

گل‌مژه یک عفونت موضعی پلک است، اما مانند سرماخوردگی یک بیماری معمولاً واگیردار محسوب نمی‌شود.

بااین‌حال رعایت بهداشت دست اهمیت دارد و بهتر است فرد:

• چشم خود را لمس یا فشار ندهد.

• قبل و بعد از تماس با پلک دست‌ها را بشوید.

• لوازم آرایش چشم را با دیگران مشترک استفاده نکند.

شالازیون عفونی و مسری نیست.

بیشتر موارد هیچ عارضه جدی ایجاد نمی‌کنند.

عوارض احتمالی شامل:

• عود مجدد

• باقی ماندن توده شالازیون

• التهاب گسترده‌تر پلک

• تغییر موقت شکل قرنیه در شالازیون بزرگ

• تاری دید

• ایجاد عفونت منتشر پلک در موارد عفونی

هستند.

در کودکان کم‌سن، یک شالازیون بسیار بزرگ می‌تواند روی شکل قرنیه و کیفیت دید اثر بگذارد؛ بنابراین ضایعات بزرگ یا طولانی‌مدت در کودک باید جدی‌تر پیگیری شوند.

در بیشتر موارد خیر.

گل‌مژه و شالازیون معمولی بیماری‌های خوش‌خیم پلک هستند.

بااین‌حال اگر قرمزی و تورم به تمام پلک و اطراف چشم گسترش پیدا کند، ممکن است سلولیت پیش‌سپتوم مطرح باشد.

اگر عفونت به بافت‌های عمقی کاسه چشم برسد، سلولیت اربیتال ایجاد می‌شود که یک بیماری جدی است.

علائم هشدار سلولیت اربیتال شامل:

• درد هنگام حرکت چشم

• محدود شدن حرکات چشم

• جلو آمدن چشم

• دوبینی

• کاهش بینایی

• تب و بدحالی قابل‌توجه

هستند و نیازمند ارزیابی فوری‌اند.

تشخیص در اغلب موارد با معاینه پلک انجام می‌شود و آزمایش خون یا تصویربرداری لازم نیست.

پزشک یا چشم‌پزشک به موارد زیر توجه می‌کند:

• محل توده

• میزان درد

• قرمزی

• وجود ترشح

• وضعیت لبه پلک

• وضعیت غدد میبومین

• تأثیر ضایعه بر بینایی

اگر علائم منتشر یا غیرمعمول باشند، بررسی‌های بیشتری ممکن است لازم شوند.

برای یک شالازیون معمولی، نمونه‌برداری لازم نیست.

اما ضایعه‌ای که:

• مرتب در همان محل برمی‌گردد،

• ظاهر غیرمعمول دارد،

• به درمان پاسخ نمی‌دهد،

• یا به‌خصوص در فرد مسن ایجاد شده است،

ممکن است نیازمند بررسی بیشتر و گاهی نمونه‌برداری بافتی باشد.

دلیل این احتیاط آن است که در موارد نادر برخی تومورهای پلک، به‌خصوص کارسینوم غدد سباسه، ممکن است ظاهری مشابه شالازیون داشته باشند.

این موضوع به معنی سرطانی بودن شالازیون‌های مکرر نیست؛ سرطان پلک بسیار کمتر شایع است، اما ضایعات غیرمعمول نباید نادیده گرفته شوند.

کمپرس گرم

درمان اولیه بیشتر گل‌مژه‌ها کمپرس گرم است.

یک پارچه تمیز را با آب گرم ـ نه داغ ـ مرطوب کنید و حدود ۵ تا ۱۰ دقیقه روی چشم بسته قرار دهید. این کار را می‌توان چند بار در روز تکرار کرد.

گرما به باز شدن مجرای غده و تخلیه طبیعی ترشحات کمک می‌کند.

گل‌مژه را فشار ندهید

نباید گل‌مژه را:

• ترکاند،

• سوراخ کرد،

• یا فشار داد.

این کار ممکن است التهاب را بیشتر کرده یا عفونت را به بافت‌های اطراف منتشر کند.

آنتی‌بیوتیک

آنتی‌بیوتیک برای تمام گل‌مژه‌ها لازم نیست.

اگر عفونت واضح در سطح پلک، بلفاریت یا التهاب همراه وجود داشته باشد، پزشک ممکن است پماد یا قطره آنتی‌بیوتیکی تجویز کند.

اگر عفونت در پلک منتشر شده و سلولیت ایجاد شده باشد، ممکن است آنتی‌بیوتیک خوراکی لازم شود.

انتخاب نوع دارو و مدت درمان باید توسط پزشک انجام شود.

تخلیه

گل‌مژه به‌ندرت به تخلیه جراحی نیاز پیدا می‌کند. اگر بسیار بزرگ، دردناک یا مقاوم باشد، چشم‌پزشک می‌تواند تخلیه آن را در شرایط استریل انجام دهد.

کمپرس گرم و ماساژ

درمان اولیه شالازیون نیز معمولاً کمپرس گرم است.

پس از گرم کردن پلک، می‌توان آن را با فشار بسیار ملایم به سمت لبه مژه ماساژ داد:

• پلک بالا: از بالا به سمت مژه‌ها

• پلک پایین: از پایین به سمت مژه‌ها

هدف کمک به خروج ترشحات غلیظ‌شده غده است.

آیا شالازیون به آنتی‌بیوتیک نیاز دارد؟

در حالت معمول خیر، زیرا شالازیون یک عفونت فعال نیست.

آنتی‌بیوتیک ممکن است فقط در شرایط خاص، مانند وجود بلفاریت عفونی، التهاب سطحی همراه یا عفونت منتشر پلک، تجویز شود.

بنابراین استفاده خودسرانه از قطره آنتی‌بیوتیک معمولاً کمکی به برطرف شدن یک شالازیون ساده نمی‌کند.

اگر شالازیون بزرگ و ماندگار باشد، چشم‌پزشک ممکن است کورتیکواستروئید را داخل ضایعه تزریق کند.

این روش می‌تواند التهاب و اندازه توده را کاهش دهد.

عوارض احتمالی شامل تغییر رنگ یا نازک شدن پوست اطراف محل تزریق است؛ بنابراین انجام آن باید توسط پزشک باشد.

اگر شالازیون بعد از درمان محافظه‌کارانه باقی بماند، بسیار بزرگ باشد یا روی بینایی تأثیر بگذارد، می‌توان از برش و کورتاژ (Incision and Curettage) استفاده کرد.

در بزرگسالان این کار معمولاً با بی‌حسی موضعی انجام می‌شود.

در کودکان کم‌سن ممکن است برای ایمنی و بی‌حرکت ماندن کودک نیاز به بیهوشی عمومی باشد.

شالازیون حتی بعد از جراحی نیز ممکن است دوباره ایجاد شود.

اقدامات مناسب عبارت‌اند از:

• کمپرس گرم منظم

• ماساژ ملایم شالازیون پس از کمپرس

• تمیز نگه داشتن لبه پلک

• شستن دست‌ها قبل از تماس با چشم

• پرهیز از مالیدن چشم

• کنار گذاشتن موقت آرایش چشم

• استفاده نکردن از لنز تماسی تا فروکش التهاب

از قرار دادن مواد گیاهی، مواد ضدعفونی‌کننده، خمیردندان یا ترکیبات خانگی داخل یا اطراف چشم خودداری شود؛ بعضی از این مواد می‌توانند باعث تحریک یا آسیب سطح چشم شوند.

رژیم غذایی خاصی که بتواند گل‌مژه یا شالازیون را درمان کند اثبات نشده است.

در افرادی که شالازیون‌های مکرر و اختلال غدد میبومین دارند، درمان بیماری زمینه‌ای پلک اهمیت بیشتری از مصرف مکمل‌های غذایی دارد.

مصرف مکمل‌ها نباید جایگزین مراقبت مناسب پلک یا درمان چشم‌پزشکی شود.

همه موارد قابل پیشگیری نیستند، اما اقدامات زیر ممکن است احتمال عود را کاهش دهند:

• شست‌وشوی دست‌ها پیش از لمس چشم

• پاک کردن آرایش چشم قبل از خواب

• استفاده نکردن مشترک از لوازم آرایشی

• رعایت بهداشت لبه پلک

• درمان بلفاریت

• کنترل اختلال غدد میبومین و روزاسه در افراد مبتلا

• تعویض محصولات آرایشی چشم آلوده یا قدیمی

در افراد دارای عودهای مکرر، چشم‌پزشک ممکن است یک برنامه طولانی‌مدت بهداشت پلک پیشنهاد کند.

بله.

بیشتر گل‌مژه‌ها بدون اقدام تهاجمی بهبود پیدا می‌کنند.

بسیاری از شالازیون‌ها نیز به‌تدریج جذب می‌شوند. برای موارد مقاوم، تزریق کورتیکواستروئید یا برش و تخلیه گزینه‌های مؤثری هستند.

بله.

به‌خصوص در افرادی که بلفاریت، اختلال عملکرد غدد میبومین یا روزاسه دارند، ضایعات ممکن است تکرار شوند.

اگر شالازیون مرتب در همان نقطه پلک عود کند یا ظاهر غیرمعمولی داشته باشد، معاینه چشم‌پزشکی اهمیت بیشتری دارد.

هر دو بیماری در کودکان دیده می‌شوند.

کمپرس گرم و بهداشت پلک معمولاً درمان اولیه هستند، اما والدین باید مراقب باشند کمپرس بیش از حد داغ نباشد.

شالازیون بسیار بزرگ یا ماندگار در کودک می‌تواند با فشار روی قرنیه کیفیت دید را مختل کند. اگر کودک:

• از تاری دید شکایت دارد،

• ضایعه بسیار بزرگ است،

• شالازیون مرتب عود می‌کند،

• یا چندین ماه باقی مانده است،

ارزیابی چشم‌پزشکی مناسب است.

خود گل‌مژه و شالازیون معمولاً خطری برای بارداری ایجاد نمی‌کنند و کمپرس گرم از اقدامات اولیه مناسب است.

اگر نیاز به قطره، پماد آنتی‌بیوتیکی یا درمان دیگری وجود داشته باشد، انتخاب دارو باید با توجه به بارداری انجام شود و داروهای چشمی نیز نباید خودسرانه استفاده شوند.

مراجعه معمول

مراجعه به پزشک یا چشم‌پزشک مناسب است اگر:

• توده طی چند هفته بهتر نشده است.

• شالازیون بزرگ یا آزاردهنده است.

• ضایعات مرتب عود می‌کنند.

• توده روی بینایی اثر گذاشته است.

• تمام پلک به‌طور قابل‌توجهی متورم شده است.

• تشخیص گل‌مژه یا شالازیون مشخص نیست.

• ضایعه مرتب در یک محل ثابت ایجاد می‌شود.

مراجعه فوری یا اورژانسی

در صورت وجود موارد زیر ارزیابی سریع ضروری است:

• کاهش یا تغییر ناگهانی بینایی

• درد داخل چشم، نه فقط درد پلک

• درد هنگام حرکت چشم

• محدودیت حرکت چشم

• جلو آمدن چشم

• دوبینی

• قرمزی و تورم سریع و منتشر اطراف چشم

• تب و حال عمومی بد همراه تورم پلک

• سردرد شدید یا استفراغ همراه علائم چشمی

این علائم معمول یک گل‌مژه یا شالازیون ساده نیستند.

۱. تفاوت اصلی گل‌مژه و شالازیون چیست؟

گل‌مژه معمولاً عفونی، حاد و دردناک است؛ شالازیون عمدتاً در اثر انسداد غده چربی ایجاد شده و معمولاً پس از مدتی درد کمی دارد.

۲. آیا گل‌مژه واگیردار است؟

معمولاً مانند یک بیماری تنفسی واگیردار نیست، اما رعایت بهداشت دست و استفاده نکردن مشترک از لوازم آرایشی توصیه می‌شود.

۳. آیا شالازیون عفونت است؟

در حالت معمول خیر. شالازیون بیشتر یک التهاب ناشی از انسداد غده چربی است.

۴. آیا گل‌مژه را می‌توان ترکاند؟

خیر. فشار دادن یا سوراخ کردن می‌تواند عفونت را منتشر کند.

۵. کمپرس گرم چند بار انجام شود؟

معمولاً حدود ۵ تا ۱۰ دقیقه، چند بار در روز، مناسب است. کمپرس نباید آن‌قدر گرم باشد که پوست پلک را بسوزاند.

۶. گل‌مژه چند روز طول می‌کشد؟

بسیاری از موارد طی چند روز شروع به تخلیه و بهبود می‌کنند و معمولاً ظرف چند روز تا چند هفته برطرف می‌شوند.

۷. شالازیون چند روز طول می‌کشد؟

شالازیون معمولاً آهسته‌تر از گل‌مژه برطرف می‌شود و ممکن است چند هفته یا گاهی چند ماه باقی بماند.

۸. آیا برای گل‌مژه آنتی‌بیوتیک لازم است؟

همیشه خیر. بسیاری از موارد فقط با کمپرس گرم برطرف می‌شوند.

۹. آیا آنتی‌بیوتیک شالازیون را درمان می‌کند؟

معمولاً خیر، چون شالازیون ساده عفونت فعال نیست.

۱۰. آیا شالازیون نیاز به جراحی دارد؟

بیشتر موارد خیر. جراحی برای ضایعات بزرگ، مقاوم یا مؤثر بر بینایی مطرح می‌شود.

۱۱. آیا شالازیون می‌تواند دوباره برگردد؟

بله، به‌خصوص در افرادی که بلفاریت یا اختلال غدد میبومین دارند.

۱۲. آیا گل‌مژه می‌تواند به شالازیون تبدیل شود؟

بعد از برطرف شدن التهاب یا عفونت یک گل‌مژه داخلی، ممکن است انسداد غده باقی بماند و توده‌ای شبیه شالازیون ایجاد شود.

۱۳. آیا شالازیون سرطان است؟

شالازیون معمولی خوش‌خیم است. بااین‌حال بعضی تومورهای نادر پلک ممکن است ظاهر مشابه داشته باشند؛ به همین دلیل ضایعات غیرمعمول یا مکرر در یک محل باید بررسی شوند.

۱۴. آیا استفاده از لنز تماسی هنگام گل‌مژه مناسب است؟

بهتر است تا بهبود التهاب از لنز تماسی استفاده نشود.

۱۵. چه زمانی تورم پلک خطرناک است؟

اگر همراه کاهش دید، درد با حرکت چشم، جلو آمدن چشم، تب یا تورم منتشر سریع باشد، نیازمند ارزیابی فوری است.

• گل‌مژه و شالازیون دو بیماری متفاوت پلک هستند.

• گل‌مژه معمولاً یک توده حاد، قرمز و دردناک است.

• شالازیون بیشتر ناشی از انسداد غدد میبومین و معمولاً کم‌دردتر است.

• کمپرس گرم درمان اولیه هر دو است.

• در شالازیون، ماساژ ملایم پس از کمپرس می‌تواند کمک‌کننده باشد.

• گل‌مژه و شالازیون نباید در خانه سوراخ یا تخلیه شوند.

• آنتی‌بیوتیک برای همه موارد ضروری نیست و به‌خصوص در شالازیون ساده معمولاً نقشی ندارد.

• شالازیون مقاوم ممکن است با تزریق کورتیکواستروئید یا برش و کورتاژ درمان شود.

• شالازیون مکرر در یک محل یا با ظاهر غیرمعمول باید بررسی شود.

• کاهش بینایی، درد هنگام حرکت چشم، جلو آمدن چشم یا تب همراه تورم منتشر از علائم نیازمند مراجعه فوری هستند.

اگر توده کوچک و موضعی است و بینایی طبیعی است، کمپرس گرم منظم، بهداشت مناسب پلک و خودداری از فشار دادن ضایعه معمولاً اولین اقدام است.

اگر ضایعه پس از چند هفته باقی مانده، بارها عود کرده یا روی دید اثر گذاشته است، معاینه چشم‌پزشکی مناسب است. در صورت قرمزی و تورم منتشر اطراف چشم، کاهش دید یا درد هنگام حرکت چشم، ارزیابی باید سریع انجام شود.