سینوزیت

سینوزیت

سینوزیت (Sinusitis) به التهاب مخاط سینوس‌های اطراف بینی گفته می‌شود. از آنجا که التهاب سینوس‌ها معمولاً همراه با التهاب مخاط بینی است، اصطلاح دقیق‌تر پزشکی رینوسینوزیت (Rhinosinusitis) است.

سینوس‌ها حفره‌های پر از هوا در استخوان‌های صورت و جمجمه هستند که از طریق مجراهایی به بینی ارتباط دارند. هنگام سرماخوردگی، آلرژی یا سایر عوامل التهابی، مخاط بینی و سینوس‌ها متورم می‌شود و تخلیه ترشحات مختل می‌شود. این وضعیت می‌تواند باعث گرفتگی بینی، ترشح، احساس فشار صورت و کاهش بویایی شود.

بیشتر موارد سینوزیت حاد به‌دنبال عفونت ویروسی دستگاه تنفسی فوقانی ایجاد می‌شوند و به آنتی‌بیوتیک نیاز ندارند. تنها بخشی از موارد حاد منشأ باکتریایی دارند.

سینوزیت چقدر شایع است؟

سینوزیت یکی از بیماری‌های شایع دستگاه تنفسی فوقانی است. طبق راهنمای آکادمی گوش‌وحلق‌وبینی آمریکا در سال ۲۰۲۵، حدود ۱۲ درصد بزرگسالان در ایالات متحده سالانه تشخیص سینوزیت دریافت می‌کنند؛ این آمار مربوط به جمعیت آمریکا است و لزوماً به همه کشورها قابل تعمیم نیست.

سینوزیت می‌تواند در هر سنی رخ دهد. سرماخوردگی‌های مکرر، آلرژی، آسم، پولیپ بینی و برخی اختلالات ساختمانی یا ایمنی خطر آن را افزایش می‌دهند.

انواع سینوزیت

سینوزیت از نظر مدت علائم به چند گروه تقسیم می‌شود:

• سینوزیت حاد: علائم تا حدود ۴ هفته ادامه دارند.

• سینوزیت تحت‌حاد: علائم حدود ۴ تا ۱۲ هفته باقی می‌مانند.

• رینوسینوزیت مزمن: علائم دست‌کم ۱۲ هفته ادامه دارند.

• رینوسینوزیت حاد عودکننده: حملات جداگانه سینوزیت حاد رخ می‌دهند و فرد بین حملات دوره‌های بدون علامت دارد. MedlinePlus

رینوسینوزیت مزمن نیز به دو گروه مهم با پولیپ بینی و بدون پولیپ بینی تقسیم می‌شود.

علائم سینوزیت

علائم شایع

علائم ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• گرفتگی یا انسداد بینی

• ترشح بینی

• ترشح پشت حلق

• احساس فشار، سنگینی یا درد در صورت

• کاهش یا از بین رفتن حس بویایی

• سردرد

• سرفه

• بوی بد دهان

• احساس فشار یا درد دندان‌های فک بالا

• خستگی

در سینوزیت مزمن، گرفتگی بینی و کاهش بویایی معمولاً برجسته‌تر هستند و تب نسبت به سینوزیت حاد کمتر دیده می‌شود.

آیا ترشح سبز یا زرد یعنی عفونت باکتریایی است؟

خیر. تغییر رنگ ترشحات بینی می‌تواند در عفونت‌های ویروسی نیز رخ دهد و رنگ ترشح به‌تنهایی دلیل کافی برای تشخیص سینوزیت باکتریایی یا تجویز آنتی‌بیوتیک نیست.

علائم هشداردهنده

علائمی که نیاز به ارزیابی سریع پزشکی دارند عبارت‌اند از:

• تورم یا قرمزی اطراف چشم

• دوبینی یا کاهش بینایی

• تورم پیشانی

• سردرد شدید یا رو به تشدید

• گیجی یا تغییر سطح هوشیاری

• سفتی گردن

• بدحال شدن واضح بیمار

این علائم می‌توانند، هرچند به‌ندرت، نشان‌دهنده گسترش عفونت به اطراف چشم یا داخل جمجمه باشند.

سینوزیت چه مدت طول می‌کشد؟

بسیاری از موارد سینوزیت ویروسی حاد طی حدود ۷ تا ۱۰ روز رو به بهبود می‌روند. تداوم علائم به‌تنهایی همیشه نشانه عفونت باکتریایی نیست، اما الگوی زمانی بیماری در تشخیص اهمیت زیادی دارد. Mayo Clinic

در بزرگسالان، راهنمای AAO-HNS سال ۲۰۲۵ احتمال رینوسینوزیت حاد باکتریایی را زمانی بیشتر می‌داند که علائم مشخص سینوزیت حداقل ۱۰ روز بدون بهبود باقی بمانند یا بیمار ابتدا بهتر شود و سپس طی ۱۰ روز نخست دوباره بدتر شود؛ الگویی که «بدتر شدن دو مرحله‌ای» یا Double Worsening نام دارد.

علائمی که بیش از ۱۲ هفته ادامه پیدا کنند در محدوده رینوسینوزیت مزمن قرار می‌گیرند.

علت سینوزیت چیست؟

سینوزیت حاد

شایع‌ترین علت، عفونت ویروسی مانند سرماخوردگی است. در تعداد کمتری از بیماران، عفونت باکتریایی ایجاد می‌شود.

سینوزیت مزمن

رینوسینوزیت مزمن صرفاً یک «عفونت طول‌کشیده» نیست و التهاب پایدار مخاط نقش مهمی در آن دارد. عواملی مانند موارد زیر ممکن است در ایجاد یا تشدید آن دخیل باشند:

• پولیپ بینی

• آلرژی

• آسم

• انحراف تیغه بینی یا سایر اختلالات ساختمانی

• حساسیت تنفسی تشدیدشونده با آسپیرین

• اختلالات سیستم ایمنی

• فیبروز کیستیک

• اختلال عملکرد مژک‌های تنفسی

• عفونت‌های دندانی در برخی بیماران AAO-HNS

عوامل خطر سینوزیت

عوامل خطر مهم عبارت‌اند از:

• ابتلا به سرماخوردگی

• رینیت آلرژیک

• آسم

• استعمال سیگار یا قرار گرفتن در معرض دود

• پولیپ بینی

• اختلالات ساختمانی بینی

• ضعف سیستم ایمنی

• برخی بیماری‌های ژنتیکی مانند فیبروز کیستیک

عامل خطر با علت مستقیم یکسان نیست؛ برای مثال، داشتن آلرژی احتمال مشکلات سینوسی را افزایش می‌دهد اما به این معنی نیست که هر فرد مبتلا به آلرژی حتماً سینوزیت خواهد گرفت. CDC

آیا سینوزیت واگیردار است؟

خود «التهاب سینوس» بیماری واگیردار محسوب نمی‌شود. بااین‌حال، ویروس تنفسی که باعث سینوزیت حاد شده است می‌تواند از فردی به فرد دیگر منتقل شود.

بنابراین ممکن است فرد دیگری به همان ویروس مبتلا شود، اما لزوماً دچار سینوزیت نخواهد شد.

عوارض سینوزیت

بیشتر موارد سینوزیت بدون عارضه جدی بهبود پیدا می‌کنند. عوارض شدید نادرند اما می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• عفونت بافت‌های اطراف چشم

• آبسه اطراف چشم

• اختلال بینایی

• مننژیت

• آبسه داخل جمجمه

• عفونت استخوان

خطر چنین عوارضی در همه بیماران یکسان نیست و بروز آنها در سینوزیت معمولی شایع نیست.

آیا سینوزیت خطرناک است؟

در اغلب افراد، سینوزیت حاد بیماری خطرناکی نیست و بهبود پیدا می‌کند. اهمیت بیماری زمانی بیشتر می‌شود که علائم شدید یا غیرمعمول باشند، عفونت به اطراف چشم یا سیستم عصبی گسترش پیدا کند، بیمار نقص ایمنی داشته باشد یا بیماری به شکل مزمن و مقاوم ادامه پیدا کند.

تشخیص سینوزیت

سینوزیت حاد

تشخیص معمولاً بر اساس شرح حال و معاینه انجام می‌شود.

در رینوسینوزیت حاد بدون عارضه، سی‌تی‌اسکن، MRI یا رادیوگرافی معمولاً لازم نیستند. تصویربرداری زمانی اهمیت پیدا می‌کند که پزشک به عارضه یا تشخیص دیگری مشکوک باشد.

سینوزیت مزمن

برای تأیید رینوسینوزیت مزمن، تنها وجود علائم کافی نیست. راهنمای ۲۰۲۵ توصیه می‌کند شواهد عینی التهاب نیز با یکی از روش‌های زیر مشخص شوند:

• معاینه داخل بینی

• آندوسکوپی بینی

• سی‌تی‌اسکن سینوس‌ها

در موارد عودکننده یا مزمن، بررسی آلرژی یا عملکرد سیستم ایمنی نیز ممکن است برای بعضی بیماران مفید باشد.

درمان سینوزیت

درمان سینوزیت ویروسی

در بیشتر موارد درمان حمایتی کافی است. گزینه‌هایی که ممکن است برای کنترل علائم استفاده شوند شامل:

• شست‌وشوی بینی با محلول سالین

• کورتون موضعی داخل بینی

• داروهای مسکن مناسب

هستند.

آیا سینوزیت همیشه به آنتی‌بیوتیک نیاز دارد؟

خیر. بیشتر سینوزیت‌های حاد ویروسی هستند و آنتی‌بیوتیک روی ویروس اثر ندارد.

حتی در بزرگسالان مبتلا به سینوزیت باکتریایی حاد بدون عارضه، راهنمای AAO-HNS سال ۲۰۲۵ در صورت امکان پیگیری مناسب، مراقبت و مشاهده بدون شروع فوری آنتی‌بیوتیک را به‌عنوان یک گزینه توصیه می‌کند.

اگر پزشک تصمیم به درمان آنتی‌بیوتیکی بگیرد، آموکسی‌سیلین (Amoxicillin) با یا بدون کلاوولانات (Clavulanate) از درمان‌های خط اول برای بیشتر بزرگسالان است و راهنمای ۲۰۲۵ دوره ۵ تا ۷ روزه را برای اغلب بزرگسالان مطرح می‌کند. انتخاب دقیق دارو به حساسیت دارویی، بیماری‌های زمینه‌ای، شدت بیماری و الگوی مقاومت میکروبی بستگی دارد.

آزیترومایسین و سایر ماکرولیدها برای درمان تجربی معمول سینوزیت باکتریایی بزرگسالان توصیه نمی‌شوند، زیرا مقاومت باکتریایی قابل توجهی وجود دارد.

درمان سینوزیت مزمن

در رینوسینوزیت مزمن، شست‌وشوی بینی با سالین و کورتون‌های موضعی داخل بینی از درمان‌های پایه هستند. آنتی‌بیوتیک نباید به‌طور روتین برای همه بیماران مزمن و بدون تشدید حاد تجویز شود. درمان ضدقارچی موضعی یا خوراکی نیز به‌طور معمول برای CRS توصیه نمی‌شود.

در بیماران مبتلا به رینوسینوزیت مزمن همراه با پولیپ که به درمان‌های معمول پاسخ کافی نداده‌اند، داروهای بیولوژیک مانند دوپیلوماب (Dupilumab)، مپولیزوماب (Mepolizumab) یا اومالیزوماب (Omalizumab) در بیماران منتخب می‌توانند مطرح شوند. این داروها برای سینوزیت معمولی کاربرد ندارند.

جراحی

جراحی آندوسکوپیک سینوس ممکن است در برخی بیماران مبتلا به رینوسینوزیت مزمن یا بیماری عودکننده که با درمان مناسب کنترل نشده‌اند مطرح شود. نیاز به جراحی باید بر اساس علائم، یافته‌های آندوسکوپی یا تصویربرداری و پاسخ به درمان تعیین شود.

درمان خانگی و مراقبت از خود

شست‌وشوی بینی با محلول نمکی می‌تواند به کاهش گرفتگی و تخلیه ترشحات کمک کند. یک نکته ایمنی بسیار مهم این است که برای شست‌وشوی بینی باید از آب مقطر، استریل یا آب جوشانده و سپس خنک‌شده استفاده کرد؛ آب شیر مستقیماً برای این کار مناسب نیست.

استراحت کافی، نوشیدن مایعات و پرهیز از دود سیگار نیز می‌توانند مفید باشند.

اسپری‌های ضداحتقان بینی در صورت استفاده طولانی می‌توانند گرفتگی بینی را بدتر کنند؛ NHS توصیه می‌کند این اسپری‌ها بیش از ۵ روز متوالی مصرف نشوند.

تغذیه در سینوزیت

رژیم غذایی خاصی که بتواند سینوزیت را درمان کند اثبات نشده است. مصرف مایعات کافی می‌تواند به حفظ رطوبت مخاط کمک کند، اما مکمل‌های غذایی، رژیم‌های «سم‌زدایی» یا حذف گسترده مواد غذایی درمان استاندارد سینوزیت نیستند.

در صورت وجود آلرژی غذایی اثبات‌شده یا بیماری زمینه‌ای خاص، توصیه‌های تغذیه‌ای باید متناسب با همان بیماری باشند.

پیشگیری از سینوزیت

برای کاهش احتمال برخی حملات می‌توان:

• دست‌ها را مرتب شست.

• از تماس نزدیک با افراد مبتلا به عفونت تنفسی تا حد امکان پرهیز کرد.

• واکسیناسیون‌های توصیه‌شده را انجام داد.

• سیگار نکشید و از دود دست‌دوم دوری کرد.

• آلرژی و آسم را به‌خوبی کنترل کرد.

• در صورت نیاز از شست‌وشوی صحیح بینی استفاده کرد.

سینوزیت در کودکان

در کودکان نیز بیشتر عفونت‌های تنفسی ویروسی هستند. احتمال سینوزیت باکتریایی زمانی بیشتر می‌شود که ترشح بینی یا سرفه روزانه بیش از ۱۰ روز بدون بهبود ادامه داشته باشد، بیماری پس از بهبود اولیه دوباره بدتر شود، یا تب بالا همراه با ترشح چرکی چند روز ادامه پیدا کند. تصویربرداری برای تشخیص معمول سینوزیت بدون عارضه در کودکان توصیه نمی‌شود.

در موارد شدید یا رو به وخامت، درمان آنتی‌بیوتیکی معمولاً لازم است. در بعضی موارد خفیف و پایدار، پزشک می‌تواند دوره کوتاهی بیمار را تحت نظر قرار دهد.

سینوزیت در بارداری

گرفتگی بینی در دوران بارداری علل مختلفی دارد و همیشه ناشی از سینوزیت نیست. شست‌وشوی بینی با سالین یکی از گزینه‌های غیردارویی است. انتخاب اسپری‌های بینی، مسکن‌ها و به‌خصوص آنتی‌بیوتیک‌ها باید با توجه به مرحله بارداری و وضعیت مادر توسط پزشک انجام شود.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

مراجعه معمول

مراجعه پزشکی مناسب است اگر:

• علائم بیش از ۱۰ روز بدون بهبود ادامه داشته باشند.

• پس از بهتر شدن دوباره تشدید شوند.

• تب چند روز ادامه پیدا کند.

• درد شدید صورت یا سردرد وجود داشته باشد.

• سینوزیت مرتب عود کند.

• علائم بیش از ۱۲ هفته ادامه داشته باشند.

مراجعه فوری یا اورژانسی

در صورت بروز تورم یا قرمزی اطراف چشم، کاهش یا دوبینی، تورم پیشانی، سردرد شدید و فزاینده، گیجی، سفتی گردن یا بدحالی شدید باید سریعاً ارزیابی پزشکی انجام شود.

۱. آیا سینوزیت واگیردار است؟

خود سینوزیت واگیردار نیست، اما ویروس عامل سرماخوردگی که باعث آن شده است می‌تواند منتقل شود.

۲. آیا هر سینوزیتی آنتی‌بیوتیک می‌خواهد؟

خیر. بیشتر موارد حاد ویروسی هستند و آنتی‌بیوتیک برای آنها مؤثر نیست.

۳. از کجا بفهمیم سینوزیت باکتریایی است؟

تداوم علائم بیش از ۱۰ روز بدون بهبود یا بدتر شدن مجدد پس از یک دوره بهبود، احتمال آن را افزایش می‌دهد. تشخیص نهایی بر عهده پزشک است.

۴. آیا ترشحات سبز نشانه عفونت باکتریایی است؟

خیر. رنگ ترشح به‌تنهایی تعیین‌کننده نیست.

۵. سینوزیت چند روز طول می‌کشد؟

سینوزیت حاد اغلب طی چند روز تا چند هفته برطرف می‌شود. علائم بیش از ۱۲ هفته در محدوده رینوسینوزیت مزمن قرار می‌گیرند.

۶. آیا سردرد همیشه از سینوزیت است؟

خیر. میگرن و انواع دیگر سردرد ممکن است با «سردرد سینوسی» اشتباه شوند.

۷. آیا سینوزیت باعث دندان‌درد می‌شود؟

سینوس فکی در نزدیکی دندان‌های فک بالا قرار دارد و التهاب آن گاهی می‌تواند درد دندان ایجاد کند. برعکس، برخی عفونت‌های دندانی نیز ممکن است سینوس را درگیر کنند.

۸. آیا بخور سینوزیت را درمان می‌کند؟

رطوبت ممکن است در برخی افراد احساس گرفتگی را کاهش دهد، اما بخور درمان اختصاصی عفونت یا التهاب سینوس نیست و باید از خطر سوختگی با بخار داغ پرهیز کرد.

۹. آیا شست‌وشوی بینی مفید است؟

بله، شست‌وشوی سالین می‌تواند علائم را کاهش دهد؛ به شرط استفاده از آب استریل، مقطر یا جوشانده و خنک‌شده.

۱۰. آیا سینوزیت می‌تواند مزمن شود؟

بله. وجود علائم و التهاب سینوس‌ها برای ۱۲ هفته یا بیشتر در محدوده رینوسینوزیت مزمن قرار می‌گیرد.

۱۱. آیا سینوزیت مزمن همیشه عفونی است؟

خیر. التهاب مزمن، پولیپ، آسم و عوامل دیگر می‌توانند نقش مهمی داشته باشند و آنتی‌بیوتیک برای همه بیماران مزمن لازم نیست.

۱۲. چه زمانی سینوزیت خطرناک است؟

عوارض شدید نادرند، اما تورم چشم، اختلال بینایی، گیجی، سفتی گردن یا سردرد شدید نیازمند ارزیابی فوری هستند.

خلاصه

• سینوزیت یا رینوسینوزیت التهاب بینی و سینوس‌های اطراف آن است.

• بیشتر موارد سینوزیت حاد منشأ ویروسی دارند و به آنتی‌بیوتیک نیاز ندارند.

• علائم بیش از ۱۰ روز بدون بهبود یا بدتر شدن پس از بهبود اولیه احتمال عفونت باکتریایی را بیشتر می‌کنند.

• تصویربرداری برای سینوزیت حاد ساده معمولاً لازم نیست.

• علائم بیش از ۱۲ هفته می‌توانند نشان‌دهنده رینوسینوزیت مزمن باشند.

• شست‌وشوی بینی با سالین و کورتون‌های داخل بینی از درمان‌های مهم سینوزیت مزمن هستند.

• برای شست‌وشوی بینی نباید مستقیماً از آب شیر استفاده کرد.

• تورم اطراف چشم، تغییر دید، گیجی، سفتی گردن و سردرد شدید علائم هشدار هستند.