پسوریازیس (صدفک)

در پوست سالم، سلول‌های جدید طی چند هفته ساخته و جایگزین سلول‌های قدیمی می‌شوند. در پسوریازیس، فعالیت غیرطبیعی سیستم ایمنی این روند را سرعت می‌دهد و سلول‌های پوست در مدت بسیار کوتاه‌تری روی سطح پوست تجمع می‌کنند.

این بیماری مزمن و عودکننده است؛ یعنی ممکن است دوره‌هایی از تشدید بیماری یا Flare و دوره‌هایی از بهبود یا حتی پاک شدن کامل ضایعات وجود داشته باشد.

نام انگلیسی بیماری Psoriasis است. اصطلاح «صدفک» نیز در فارسی رایج است، اما بیماری ارتباطی با قارچ یا عفونت ندارد.

شیوع پسوریازیس در مناطق مختلف جهان تفاوت قابل‌توجهی دارد. یک تحلیل جهانی بر اساس داده‌های GBD 2021، حدود ۴۳ میلیون فرد مبتلا در جهان در سال ۲۰۲۱ را برآورد کرده است. تفاوت‌های جغرافیایی قابل‌توجه‌اند و کیفیت اطلاعات در بسیاری از کشورها محدود است.

بیماری می‌تواند در هر سنی شروع شود و زنان و مردان را درگیر کند. پسوریازیس در بزرگسالان شایع‌تر از کودکان است، ولی ممکن است از دوران کودکی یا نوجوانی نیز آغاز شود.

پسوریازیس پلاکی

Plaque Psoriasis شایع‌ترین نوع است و حدود ۸۰ تا ۹۰ درصد افراد مبتلا این شکل بیماری را تجربه می‌کنند. پلاک‌های برجسته، مشخص و پوسته‌دار معمولاً روی آرنج، زانو، پوست سر و پایین کمر ایجاد می‌شوند.

پسوریازیس قطره‌ای

Guttate Psoriasis بیشتر با تعداد زیادی ضایعه کوچک و پوسته‌دار روی تنه و اندام‌ها ظاهر می‌شود و به‌خصوص در کودکان و جوانان ممکن است پس از عفونتی مانند گلودرد استرپتوکوکی ایجاد شود.

پسوریازیس معکوس

در Inverse Psoriasis ضایعات در چین‌های پوستی مانند زیر بغل، کشاله ران، زیر سینه‌ها یا بین باسن ایجاد می‌شوند و معمولاً صاف و قرمز هستند و پوسته کمتری دارند.

پسوریازیس پوسچولار

با جوش‌ها یا تاول‌های چرکی غیرعفونی مشخص می‌شود. نوع منتشر آن یا Generalized Pustular Psoriasis می‌تواند شدید و حتی تهدیدکننده حیات باشد.

پسوریازیس اریترودرمیک

نوعی نادر و شدید است که بخش بزرگی از پوست بدن قرمز، ملتهب و پوسته‌ریز می‌شود و ممکن است با تب، لرز، کم‌آبی یا اختلال تنظیم دمای بدن همراه باشد. این وضعیت نیازمند ارزیابی فوری است.

علائم شایع

• پلاک‌های برجسته و مشخص پوست

• پوسته‌های سفید یا نقره‌ای

• خارش

• خشکی و ترک‌خوردگی پوست

• سوزش یا درد

• ضایعات پوست سر

• تغییرات ناخن

در پوست‌های تیره‌تر، رنگ ضایعات ممکن است بیشتر بنفش، قهوه‌ای یا خاکستری به نظر برسد و قرمزی کمتر واضح باشد.

درگیری ناخن

پسوریازیس می‌تواند باعث:

• فرورفتگی‌های نقطه‌ای ناخن

• تغییر رنگ

• ضخیم شدن یا خرد شدن ناخن

• جدا شدن ناخن از بستر

شود.

علائم مفصلی

مواردی مانند:

• تورم مفصل

• خشکی صبحگاهی

• تورم کامل یک انگشت

• درد پاشنه

• کمردرد التهابی

می‌توانند نشانه آرتریت پسوریاتیک باشند.

پسوریازیس در بیشتر بیماران یک بیماری طولانی‌مدت یا مادام‌العمر است.

دوره‌های فعال ممکن است چند هفته تا چند ماه ادامه داشته باشند و سپس بیماری برای مدتی فروکش کند. شدت و فاصله عودها در افراد مختلف متفاوت است.

پسوریازیس قطره‌ای، به‌خصوص در کودکان پس از عفونت، ممکن است طی چند هفته یا ماه کاملاً برطرف شود، اما در بعضی بیماران دوباره ایجاد می‌شود یا بعدها پسوریازیس پلاکی ظاهر می‌شود.

علت دقیق بیماری به یک عامل واحد محدود نمی‌شود.

ترکیبی از موارد زیر نقش دارند:

• زمینه ژنتیکی

• اختلال تنظیم سیستم ایمنی

• عوامل محیطی

بعضی عوامل می‌توانند در افراد مستعد باعث شروع یا تشدید بیماری شوند، از جمله:

• عفونت‌ها، به‌ویژه عفونت استرپتوکوکی در نوع قطره‌ای

• آسیب یا تحریک پوست

• استرس

• بعضی داروها

• سیگار

• مصرف زیاد الکل

• اضافه‌وزن در برخی الگوهای بیماری

وجود یک عامل محرک به معنی علت مستقیم بیماری در همه افراد نیست.

مهم‌ترین عامل خطر، سابقه خانوادگی است.

سایر عوامل مرتبط شامل چاقی، سیگار و برخی شرایط التهابی یا متابولیک هستند. بااین‌حال فرد بدون هیچ عامل خطر شناخته‌شده‌ای نیز ممکن است دچار بیماری شود.

آرتریت پسوریاتیک

یکی از مهم‌ترین عوارض است. یک تحلیل جهانی جدید میزان آرتریت پسوریاتیک را در افراد مبتلا به پسوریازیس حدود ۱۷٫۶ درصد برآورد کرده، هرچند تفاوت بین مطالعات و مناطق بسیار زیاد است.

NICE توصیه می‌کند بیماران مبتلا به پسوریازیس به‌طور دوره‌ای از نظر آرتریت پسوریاتیک بررسی شوند.

سایر بیماری‌های همراه

به‌خصوص در پسوریازیس شدیدتر، توجه به موارد زیر اهمیت دارد:

• چاقی و سندرم متابولیک

• دیابت

• فشارخون بالا

• بیماری قلبی‌عروقی

• افسردگی و اضطراب

• بعضی بیماری‌های التهابی دیگر

وجود این ارتباط‌ها به این معنی نیست که هر بیمار حتماً دچار این بیماری‌ها خواهد شد.

پسوریازیس پلاکی معمولی معمولاً تهدیدکننده حیات نیست، اما می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی بر خواب، فعالیت روزانه، روابط اجتماعی و سلامت روان داشته باشد.

دو شکل پسوریازیس پوسچولار منتشر و پسوریازیس اریترودرمیک می‌توانند وضعیت‌های جدی پزشکی باشند و در صورت درگیری گسترده پوست همراه با تب یا حال عمومی بد، مراجعه فوری لازم است.

در اغلب بیماران، متخصص پوست با بررسی:

• ظاهر ضایعات

• محل آنها

• پوست سر

• ناخن‌ها

• سابقه خانوادگی

• علائم مفصلی

تشخیص را مطرح می‌کند.

آزمایش خون مشخصی که به‌تنهایی پسوریازیس را تشخیص دهد وجود ندارد.

در موارد نامشخص ممکن است بیوپسی یا نمونه‌برداری کوچک از پوست انجام شود.

برای تعیین شدت بیماری، پزشک علاوه بر درصد سطح پوست درگیر، محل بیماری و تأثیر آن بر زندگی را در نظر می‌گیرد. پسوریازیس محدود ناحیه تناسلی، صورت، کف دست، کف پا یا ناخن ممکن است با وجود سطح درگیری کم، بیماری مهمی محسوب شود.

بیماری‌هایی که می‌توانند ظاهری مشابه داشته باشند شامل:

• اگزما

• درماتیت سبورئیک

• قارچ پوستی

• پیتیریازیس روزه‌آ

• لیکن پلان

• برخی بیماری‌های التهابی پوست

هستند.

به همین دلیل استفاده خودسرانه طولانی‌مدت از کرم‌های کورتونی قبل از مشخص شدن تشخیص مناسب نیست.

انتخاب درمان به شدت بیماری، محل ضایعات، سن، بیماری‌های همراه، وجود آرتریت پسوریاتیک و پاسخ به درمان‌های قبلی بستگی دارد.

درمان موضعی

در بیماری محدود، درمان‌های موضعی معمولاً خط اول هستند.

کورتیکواستروئیدهای موضعی

التهاب، قرمزی و خارش را کاهش می‌دهند. قدرت دارو باید متناسب با محل پوست انتخاب شود؛ برای مثال پوست صورت و چین‌ها نسبت به پوست آرنج و زانو حساس‌تر است.

استفاده طولانی یا نامناسب از کورتیکواستروئید قوی می‌تواند باعث نازک شدن پوست و عوارض دیگر شود.

مشتقات ویتامین D

داروهایی مانند کلسیپوتریول (Calcipotriol/Calcipotriene) رشد غیرطبیعی سلول‌های پوست را کاهش می‌دهند و گاهی همراه کورتیکواستروئید استفاده می‌شوند.

درمان‌های موضعی جدیدتر

روفلومیلاست (Roflumilast) یک مهارکننده PDE-4 موضعی است که برای پسوریازیس پلاکی و برخی نواحی دشوار مانند چین‌های پوستی کاربرد دارد. فرآورده‌های کرم و فوم آن برای گروه‌های سنی مشخصی مجوز گرفته‌اند.

تاپیناروف (Tapinarof) نیز یک داروی موضعی غیرکورتونی است که برای پسوریازیس پلاکی در برخی کشورها در دسترس است.

NB-UVB یا نور فرابنفش B باریک‌باند یکی از درمان‌های شناخته‌شده برای پسوریازیس گسترده یا مقاوم به درمان موضعی است.

نوردرمانی با دستگاه پزشکی با آفتاب گرفتن یا دستگاه‌های سولاریوم یکسان نیست. برنامه و مقدار نور باید کنترل‌شده باشد.

اگر بیماری گسترده یا شدید باشد، محل‌های حساس را به‌شدت درگیر کند یا با درمان موضعی کنترل نشود، ممکن است درمان خوراکی یا تزریقی لازم باشد.

متوترکسات

Methotrexate از درمان‌های قدیمی و شناخته‌شده بیماری متوسط تا شدید است. نیازمند پایش آزمایش خون، کبد و سایر عوارض احتمالی است.

سیکلوسپورین

Cyclosporine دارویی سریع‌الاثر است و در بعضی بیماری‌های شدید یا دوره‌های حاد استفاده می‌شود. فشارخون و عملکرد کلیه باید هنگام مصرف آن کنترل شوند.

آسیترتین

Acitretin یک رتینوئید خوراکی است که به‌ویژه در بعضی انواع پسوریازیس مانند بیماری پوسچولار کاربرد دارد. دارو می‌تواند باعث خشکی پوست و لب و افزایش چربی خون شود و در بارداری ممنوع است.

آپرمیلاست

Apremilast یک داروی خوراکی مهارکننده PDE-4 برای برخی بیماران مبتلا به پسوریازیس متوسط تا شدید است.

دئوکراواسیتینیب

Deucravacitinib یک مهارکننده انتخابی TYK2 خوراکی است که برای پسوریازیس پلاکی متوسط تا شدید در بزرگسالان واجد شرایط درمان سیستمیک یا نوردرمانی تأیید شده است.

ایکوتروکینرا؛ درمان جدید ۲۰۲۶

Icotrokinra یک پپتید خوراکی هدفمند علیه گیرنده IL-23 است که در مارس ۲۰۲۶ در آمریکا برای پسوریازیس پلاکی متوسط تا شدید در بزرگسالان و افراد ۱۲ ساله و بالاتر با وزن حداقل ۴۰ کیلوگرم که واجد شرایط درمان سیستمیک یا نوردرمانی هستند تأیید شد. دسترسی و مجوز آن در کشورهای مختلف ممکن است متفاوت باشد.

داروهای بیولوژیک بخش مشخصی از سیستم ایمنی را هدف قرار می‌دهند و برای پسوریازیس متوسط تا شدید بسیار مؤثر هستند.

گروه‌های مهم شامل:

• مهارکننده‌های TNF

• مهارکننده IL-12/23

• مهارکننده‌های IL-17

• مهارکننده‌های IL-23

هستند.

برای مثال بیمکیزومب (Bimekizumab) با مهار IL-17A و IL-17F برای پسوریازیس پلاکی متوسط تا شدید بزرگسالان تأیید شده است.

قبل و هنگام بسیاری از درمان‌های سیستمیک یا بیولوژیک بررسی عفونت‌ها، آزمایش‌های لازم و پایش پزشکی اهمیت دارد. نوع دارو بر اساس شرایط بیمار انتخاب می‌شود.

این بیماری از پسوریازیس پلاکی معمولی متفاوت است و می‌تواند نیازمند بستری و درمان تخصصی باشد.

اسپسولیمب (Spesolimab) یک آنتی‌بادی علیه گیرنده IL-36 است که برای درمان پسوریازیس پوسچولار منتشر مجوز گرفته است و کاربرد آن با سن و وضعیت بیماری متفاوت است.

اقدامات مفید عبارت‌اند از:

• استفاده منظم از مرطوب‌کننده

• جلوگیری از خشکی پوست

• خودداری از کندن پوسته‌ها

• پرهیز از آسیب و خراش غیرضروری پوست

• کاهش یا ترک سیگار

• حفظ وزن سالم

• مصرف داروها طبق برنامه

حمام کوتاه با آب ولرم ممکن است خارش و پوسته‌ها را کاهش دهد. آب بسیار داغ و شست‌وشوی خشن می‌توانند پوست را تحریک کنند.

هیچ رژیم غذایی خاصی وجود ندارد که پسوریازیس را درمان کند.

در افراد دارای اضافه‌وزن، کاهش وزن می‌تواند برای سلامت عمومی و کنترل بیماری‌های همراه مفید باشد و ممکن است پاسخ به درمان را نیز بهتر کند.

مصرف مکمل‌هایی مانند ویتامین D، امگا ۳ یا فرآورده‌های گیاهی نباید بدون وجود دلیل پزشکی به‌عنوان درمان اثبات‌شده پسوریازیس معرفی شود.

راهی برای پیشگیری قطعی از ایجاد بیماری در فرد مستعد وجود ندارد.

پس از تشخیص، شناخت و کاهش عوامل محرک شخصی می‌تواند دفعات عود را کمتر کند. عوامل محرک در همه بیماران یکسان نیستند.

در حال حاضر درمان قطعی که بیماری را برای همیشه از بین ببرد وجود ندارد.

بااین‌حال درمان‌های جدید می‌توانند در بسیاری از بیماران پوست را برای مدت طولانی تقریباً یا کاملاً پاک کنند. پس از قطع بعضی درمان‌ها احتمال بازگشت بیماری وجود دارد.

بله. بیماری معمولاً دوره‌ای است.

عود ممکن است با عفونت، استرس، آسیب پوستی، قطع بعضی داروها یا عوامل دیگری همراه باشد، اما گاهی بدون عامل مشخص رخ می‌دهد.

همه انواع اصلی پسوریازیس می‌توانند در کودکان ایجاد شوند. نوع قطره‌ای پس از عفونت استرپتوکوکی در این گروه اهمیت بیشتری دارد.

NICE توصیه می‌کند کودکان و نوجوانان مبتلا برای ارزیابی تخصصی ارجاع شوند. انتخاب درمان با توجه به سن، محل و شدت بیماری انجام می‌شود.

بیماری ممکن است در دوران بارداری بهتر، بدون تغییر یا بدتر شود.

مرطوب‌کننده‌ها، بعضی کورتیکواستروئیدهای موضعی با قدرت مناسب و NB-UVB از گزینه‌هایی هستند که در صورت نیاز می‌توان با نظر پزشک استفاده کرد.

متوترکسات و آسیترتین در بارداری نباید مصرف شوند. آسیترتین به دلیل خطر شدید برای جنین محدودیت‌های طولانی‌مدت برای بارداری پس از قطع دارو دارد.

مراجعه معمول

بهتر است ارزیابی پزشکی انجام شود اگر:

• ضایعات جدید و تشخیص‌داده‌نشده ایجاد شده‌اند.

• ضایعات گسترده یا مقاوم به درمان هستند.

• پوست سر، ناخن، کف دست، کف پا یا ناحیه تناسلی به‌شدت درگیر است.

• بیماری بر خواب یا کیفیت زندگی اثر گذاشته است.

• درد، تورم یا خشکی مفاصل وجود دارد.

مراجعه فوری

ارزیابی فوری لازم است اگر:

• بخش بزرگی از بدن ناگهان قرمز و ملتهب شده است.

• ضایعات چرکی گسترده همراه تب یا لرز ایجاد شده‌اند.

• بیمار دچار ضعف شدید، کم‌آبی یا حال عمومی بسیار بد است.

این علائم می‌توانند نشان‌دهنده پسوریازیس اریترودرمیک یا پوسچولار منتشر باشند.

۱. آیا پسوریازیس واگیردار است؟

خیر. از طریق تماس، بوسیدن، استخر یا استفاده از وسایل مشترک منتقل نمی‌شود.

۲. آیا پسوریازیس قارچ است؟

خیر. بیماری التهابی با واسطه سیستم ایمنی است.

۳. آیا پسوریازیس درمان قطعی دارد؟

در حال حاضر خیر، اما بیماری در بسیاری از افراد به‌خوبی قابل‌کنترل است.

۴. آیا پسوریازیس ارثی است؟

زمینه ژنتیکی اهمیت دارد، اما داشتن سابقه خانوادگی به معنی ابتلای قطعی نیست.

۵. آیا استرس باعث پسوریازیس می‌شود؟

استرس می‌تواند در برخی بیماران محرک عود باشد، اما علت تنها و مستقیم بیماری نیست.

۶. آیا پسوریازیس باعث ریزش مو می‌شود؟

پسوریازیس پوست سر معمولاً فولیکول مو را از بین نمی‌برد، اما التهاب شدید یا خاراندن و کندن پوسته‌ها ممکن است ریزش موقت مو ایجاد کند.

۷. آیا پسوریازیس به مفاصل آسیب می‌زند؟

در بعضی افراد آرتریت پسوریاتیک ایجاد می‌شود که بدون درمان ممکن است مفاصل را به‌طور دائمی آسیب بزند.

۸. آیا آفتاب برای پسوریازیس مفید است؟

نور UV کنترل‌شده می‌تواند درمان باشد، اما آفتاب‌سوختگی ممکن است بیماری را بدتر کند. نوردرمانی پزشکی با آفتاب گرفتن یا سولاریوم یکسان نیست.

۹. آیا رژیم غذایی خاصی پسوریازیس را درمان می‌کند؟

خیر. رژیم اختصاصی اثبات‌شده‌ای برای درمان بیماری وجود ندارد.

۱۰. آیا کرم کورتون برای پسوریازیس مناسب است؟

در بسیاری از بیماران بله، اما قدرت و مدت مصرف باید متناسب با محل درگیری باشد.

۱۱. آیا پسوریازیس همیشه شدیدتر می‌شود؟

خیر. سیر بیماری قابل پیش‌بینی نیست و ممکن است سال‌ها خفیف باقی بماند.

۱۲. آیا پوسته‌های چرکی پسوریازیس پوسچولار عفونی هستند؟

خیر. چرک این ضایعات ناشی از خود بیماری است، نه لزوماً عفونت باکتریایی.

۱۳. جدیدترین درمان خوراکی پسوریازیس چیست؟

از درمان‌های جدید، ایکوتروکینرا در مارس ۲۰۲۶ در آمریکا برای پسوریازیس پلاکی متوسط تا شدید در گروه مشخصی از بیماران تأیید شده است.

۱۴. چه زمانی باید نگران مفاصل باشیم؟

تورم مفصل، خشکی صبحگاهی، انگشت متورم، درد پاشنه یا کمردرد التهابی باید به پزشک گزارش شود.

۱۵. آیا پسوریازیس می‌تواند خطرناک باشد؟

نوع معمول پلاکی معمولاً خطر جانی ندارد، اما پسوریازیس اریترودرمیک و پوسچولار منتشر می‌توانند اورژانسی باشند.

• پسوریازیس یک بیماری مزمن التهابی با واسطه سیستم ایمنی است و مسری نیست.

• شایع‌ترین نوع، پسوریازیس پلاکی است.

• بیماری می‌تواند پوست، پوست سر، ناخن و مفاصل را درگیر کند.

• سیر بیماری معمولاً شامل دوره‌های تشدید و فروکش است.

• آرتریت پسوریاتیک یکی از مهم‌ترین بیماری‌های همراه است و تشخیص زودهنگام آن اهمیت دارد.

• درمان از مرطوب‌کننده و داروهای موضعی تا نوردرمانی، داروهای سیستمیک و بیولوژیک متغیر است.

• درمان‌های جدیدی مانند دئوکراواسیتینیب، بیمکیزومب و ایکوتروکینرا گزینه‌های درمانی بیشتری ایجاد کرده‌اند.

• رژیم غذایی یا مکملی که بیماری را به‌طور قطعی درمان کند اثبات نشده است.

• پسوریازیس اریترودرمیک یا پوسچولار منتشر همراه با تب و حال عمومی بد نیازمند ارزیابی فوری است.

اگر ضایعات پوستی پوسته‌دار و مکرر وجود دارند، اولین اقدام مناسب تأیید تشخیص توسط پزشک یا متخصص پوست است. درمان بر اساس شدت و محل بیماری انتخاب می‌شود و خوددرمانی طولانی با کورتون‌های قوی مناسب نیست.

اگر تشخیص پسوریازیس قبلاً انجام شده است، علاوه بر کنترل پوست باید علائم مفصلی نیز پیگیری شوند. تورم مفصل یا خشکی صبحگاهی را نباید صرفاً به سن یا خستگی نسبت داد، زیرا درمان زودهنگام آرتریت پسوریاتیک می‌تواند از آسیب مفصل جلوگیری کند.