فارنژیت

حلق یا Pharynx مجرایی در پشت بینی و دهان است که بخشی از دستگاه تنفسی و گوارشی محسوب می‌شود. التهاب این ناحیه Pharyngitis نام دارد.

گاهی التهاب لوزه‌ها نیز هم‌زمان وجود دارد که به آن تونسیلوفارنژیت (Tonsillopharyngitis) گفته می‌شود. اصطلاح «گلودرد» نیز یک علامت است و لزوماً به معنای فارنژیت استرپتوکوکی نیست.

فارنژیت می‌تواند:

• ویروسی

• باکتریایی

• یا کمتر شایع، ناشی از عوامل غیرعفونی

باشد.

گلودرد و فارنژیت از دلایل شایع مراجعه به مراکز درمانی هستند. بیشتر موارد منشأ ویروسی دارند.

استرپتوکوک گروه A تقریباً عامل ۲۰ تا ۳۰ درصد موارد فارنژیت در کودکان و حدود ۵ تا ۱۵ درصد موارد در بزرگسالان است. بنابراین حتی در کودکان نیز بیشتر گلودردها استرپتوکوکی نیستند.

فارنژیت استرپتوکوکی بیشتر در کودکان ۵ تا ۱۵ ساله دیده می‌شود و در کودکان کمتر از ۳ سال نسبتاً نادر است.

فارنژیت ویروسی

شایع‌ترین نوع فارنژیت است. ویروس‌های مختلف دستگاه تنفسی می‌توانند باعث آن شوند؛ برای مثال ویروس‌های سرماخوردگی، آنفلوانزا، آدنوویروس و برخی ویروس‌های دیگر.

بعضی عفونت‌های ویروسی مانند ویروس اپشتین‌بار نیز می‌توانند باعث فارنژیت قابل‌توجه شوند.

فارنژیت استرپتوکوکی

این بیماری توسط استرپتوکوک گروه A ایجاد می‌شود و یکی از مهم‌ترین انواع باکتریایی است، زیرا درمان صحیح آن علاوه بر کاهش انتقال و مدت علائم، احتمال بعضی عوارض را نیز کاهش می‌دهد.

فارنژیت ناشی از علل دیگر

علل کمتر شایع شامل بعضی باکتری‌های دیگر و همچنین عوامل غیرعفونی مانند تحریک ناشی از دود، هوای بسیار خشک، آلرژی یا رفلاکس معده هستند.

علائم شایع

• گلودرد

• سوزش یا خشکی گلو

• درد هنگام بلع

• قرمزی حلق

• تورم لوزه‌ها

• تب در برخی بیماران

• تورم غدد لنفاوی گردن

• احساس ناخوشی یا خستگی

وجود لکه‌های سفید یا ترشح روی لوزه‌ها ممکن است در فارنژیت باکتریایی دیده شود، اما به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که علت استرپتوکوک است.

علائمی که بیشتر به نفع عفونت ویروسی هستند

وجود موارد زیر احتمال علت ویروسی را بیشتر می‌کند:

• سرفه

• آبریزش بینی

• گرفتگی صدا

• التهاب یا قرمزی چشم

• زخم‌های دهانی

علائمی که می‌توانند در فارنژیت استرپتوکوکی دیده شوند

فارنژیت استرپتوکوکی معمولاً با شروع نسبتاً ناگهانی گلودرد همراه است. علائم ممکن است شامل:

• تب

• درد هنگام بلع

• قرمزی حلق و لوزه‌ها

• بزرگ شدن لوزه‌ها با یا بدون ترشح

• تورم و درد غدد لنفاوی جلوی گردن

• نقاط قرمز کوچک روی کام

• گاهی بثورات مخملک

باشند. در کودکان سردرد، درد شکم، تهوع یا استفراغ نیز ممکن است رخ دهد.

بیشتر گلودردهای حاد خودمحدودشونده هستند و معمولاً طی حدود یک هفته بهبود پیدا می‌کنند. بسیاری از موارد ویروسی طی حدود ۵ تا ۷ روز برطرف می‌شوند.

در فارنژیت استرپتوکوکی، دوره کمون معمولاً حدود ۲ تا ۵ روز است.

اگر علائم پس از حدود یک هفته شروع به بهبود نکردند، به‌سرعت بدتر شدند یا پس از یک دوره بهبود دوباره با تب و حال عمومی بد برگشتند، ارزیابی مجدد ضروری است.

ویروس‌ها

شایع‌ترین علت هستند و تعداد زیادی از ویروس‌های تنفسی می‌توانند حلق را ملتهب کنند.

باکتری‌ها

مهم‌ترین باکتری، Streptococcus pyogenes یا استرپتوکوک گروه A است.

باکتری‌های دیگری نیز در شرایط خاص می‌توانند باعث فارنژیت شوند. بنابراین همه فارنژیت‌های باکتریایی الزاماً استرپ گروه A نیستند.

عوامل غیرعفونی

در برخی افراد گلودرد مزمن یا عودکننده می‌تواند با مواردی مانند:

• دود سیگار و سایر مواد محرک

• هوای خشک

• آلرژی

• تنفس دهانی

• رفلاکس اسید معده

مرتبط باشد.

مهم‌ترین عوامل خطر عفونت‌های حلق عبارت‌اند از:

• تماس نزدیک با فرد بیمار

• حضور در مدرسه یا مهدکودک

• زندگی یا فعالیت در محیط‌های شلوغ

• تماس مکرر با کودکان مدرسه‌ای

• فصل‌های افزایش عفونت‌های تنفسی

تماس نزدیک مهم‌ترین عامل خطر فارنژیت استرپتوکوکی محسوب می‌شود.

این موضوع به علت بیماری بستگی دارد.

فارنژیت‌های عفونی ویروسی و باکتریایی معمولاً می‌توانند از فردی به فرد دیگر منتقل شوند. استرپتوکوک گروه A بیشتر از طریق قطرات تنفسی و تماس با ترشحات فرد آلوده منتقل می‌شود.

برای کاهش انتقال:

• دست‌ها مرتب شسته شوند.

• هنگام سرفه و عطسه دهان و بینی پوشانده شود.

• از اشتراک لیوان و وسایل شخصی با فرد بیمار پرهیز شود.

در فارنژیت استرپتوکوکی درمان‌شده، CDC توصیه می‌کند بیمار تا زمانی که تب دارد و تا حداقل ۱۲ تا ۲۴ ساعت پس از شروع آنتی‌بیوتیک مناسب به مدرسه، مهدکودک یا محل کار بازنگردد.

برای فارنژیت ویروسی یک مدت سرایت واحد وجود ندارد و به ویروس عامل بستگی دارد.

بیشتر فارنژیت‌ها بدون عارضه جدی بهبود پیدا می‌کنند.

عوارض چرکی

در موارد باکتریایی ممکن است عوارضی مانند:

• آبسه اطراف لوزه

• آبسه پشت حلق

• عفونت‌های عمقی گردن

ایجاد شوند.

این عوارض نادرند اما ممکن است جدی باشند.

تب روماتیسمی حاد

تب روماتیسمی یک عارضه دیررس بعضی عفونت‌های استرپتوکوک گروه A است که می‌تواند قلب، مفاصل، پوست و سیستم عصبی را درگیر کند.

درمان صحیح فارنژیت استرپتوکوکی یکی از مهم‌ترین اقدامات برای پیشگیری از تب روماتیسمی حاد است.

گلومرولونفریت پس از استرپتوکوک

در موارد نادر، پس از عفونت استرپتوکوکی التهاب کلیه ایجاد می‌شود. این عارضه ممکن است با ادرار تیره، ورم یا افزایش فشار خون همراه باشد.

در بیشتر افراد، خیر. اکثر موارد فارنژیت ویروسی خفیف و خودمحدودشونده هستند.

بااین‌حال دشواری در تنفس، ناتوانی در بلع بزاق، تورم قابل‌توجه گردن یا بدحال شدن شدید می‌تواند نشانه یک مشکل جدی‌تر باشد و نیازمند بررسی فوری است.

تشخیص با شرح حال و معاینه گلو و گردن شروع می‌شود.

پزشک به مواردی مانند تب، سرفه، آبریزش بینی، وضعیت لوزه‌ها و غدد لنفاوی توجه می‌کند.

امتیاز Centor و FeverPAIN

این ابزارها بر اساس مجموعه‌ای از علائم، احتمال عفونت استرپتوکوکی را برآورد می‌کنند.

راهنمای به‌روز IDSA استفاده از سیستم‌های امتیازدهی بالینی را برای کمک به تعیین اینکه چه فردی باید از نظر استرپتوکوک آزمایش شود پیشنهاد می‌کند. این امتیازها جایگزین آزمایش تشخیصی در افراد مناسب نیستند.

تست سریع استرپ

Rapid Antigen Detection Test یا RADT می‌تواند آنتی‌ژن استرپتوکوک گروه A را از نمونه حلق شناسایی کند.

نتیجه مثبت معمولاً برای تأیید بیماری کافی است.

کشت حلق

کشت حلق استاندارد مرجع برای تشخیص استرپتوکوک گروه A محسوب می‌شود.

در کودکان علامت‌دار بالای ۳ سال، اگر تست سریع منفی باشد، CDC توصیه می‌کند نتیجه با کشت حلق پیگیری شود. در بزرگسالان معمولاً پس از تست سریع منفی انجام کشت به‌طور روتین ضروری نیست.

اگر بیمار علائم واضح یک عفونت ویروسی داشته باشد، معمولاً آزمایش استرپ لازم نیست.

بعضی بیماری‌های مهم با گلودرد ظاهر می‌شوند، از جمله:

• سرماخوردگی

• آنفلوانزا

• مونونوکلئوز عفونی

• کووید-۱۹

• آبسه اطراف لوزه

• عفونت‌های عمقی گردن

• رفلاکس معده

• آلرژی

• دیفتری در شرایط اپیدمیولوژیک مناسب

• برخی عفونت‌های کمتر شایع حلق

خستگی شدید، بزرگ شدن غدد پشت گردن و طولانی شدن علائم می‌تواند پزشک را به بررسی مونونوکلئوز هدایت کند.

درمان کاملاً به علت بیماری بستگی دارد.

فارنژیت ویروسی

آنتی‌بیوتیک در درمان فارنژیت ویروسی اثری ندارد. درمان معمولاً حمایتی است و شامل کنترل درد و تب، مایعات و استراحت می‌شود.

فارنژیت استرپتوکوکی

فارنژیت استرپتوکوکی که با تست مناسب تأیید شده است با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود.

مزایای درمان مناسب شامل:

• کاهش مدت علائم

• کاهش انتقال بیماری

• کاهش احتمال بعضی عوارض

است.

داروهای کنترل درد و تب

استامینوفن (Paracetamol/Acetaminophen) می‌تواند برای کاهش درد و تب استفاده شود.

ایبوپروفن (Ibuprofen) نیز در افرادی که منع مصرف ندارند می‌تواند مفید باشد.

ایبوپروفن برای همه افراد مناسب نیست؛ بیماری کلیوی، بعضی مشکلات گوارشی، داروهای هم‌زمان و بارداری ممکن است در انتخاب آن اهمیت داشته باشند.

به کودکان و نوجوانان مبتلا به بیماری ویروسی نباید خودسرانه آسپیرین داده شود.

آنتی‌بیوتیک‌ها

در فارنژیت استرپتوکوکی، پنی‌سیلین یا آموکسی‌سیلین درمان‌های خط اول هستند.

در افراد دارای حساسیت به پنی‌سیلین، انتخاب دارو به نوع حساسیت بستگی دارد و ممکن است از بعضی سفالوسپورین‌ها، ماکرولیدها یا کلیندامایسین استفاده شود.

مقاومت بالینی استرپتوکوک گروه A به پنی‌سیلین گزارش نشده است، اما مقاومت به داروهایی مانند آزیترومایسین، کلاریترومایسین و کلیندامایسین وجود دارد و میزان آن بر اساس منطقه و زمان متفاوت است.

انتخاب آنتی‌بیوتیک، مقدار و مدت مصرف باید توسط پزشک انجام شود. آنتی‌بیوتیک نباید صرفاً به دلیل قرمز بودن گلو یا وجود ترشحات لوزه خودسرانه مصرف شود.

برای کاهش ناراحتی می‌توان از اقدامات ساده استفاده کرد:

• مصرف کافی آب و مایعات

• استراحت کافی

• پرهیز از دود سیگار

• مصرف نوشیدنی با دمایی که برای فرد راحت‌تر است

• استفاده از داروی مناسب برای درد و تب در صورت نداشتن منع مصرف

• مرطوب نگه داشتن هوای بسیار خشک

قرص‌های مکیدنی دارویی در بزرگسالان ممکن است درد را اندکی کاهش دهند، اما اثر آنها معمولاً محدود است.

هیچ روش خانگی نباید جایگزین بررسی پزشکی در فردی شود که علائم شدید یا هشداردهنده دارد.

رژیم غذایی خاصی برای درمان فارنژیت وجود ندارد.

در دوره گلودرد، غذاهای نرم و مایعات ممکن است بلع را راحت‌تر کنند. مهم‌ترین موضوع جلوگیری از کم‌آبی بدن است.

مکمل‌های ویتامینی یا محصولات گیاهی مختلف به‌عنوان درمان قطعی فارنژیت اثبات نشده‌اند.

همه موارد قابل پیشگیری نیستند، اما برای عفونت‌های تنفسی اقدامات زیر مفید هستند:

• شستن مرتب دست‌ها

• رعایت آداب سرفه و عطسه

• خودداری از تماس نزدیک با فرد بیمار در دوره مسری

• استفاده نکردن مشترک از لیوان و وسایل شخصی

• ماندن در خانه هنگام تب و بیماری حاد

برای فارنژیت استرپتوکوکی واکسن عمومی در دسترس نیست.

بله، اما مفهوم درمان به علت بستگی دارد.

فارنژیت ویروسی معمولاً با فعالیت سیستم ایمنی و درمان حمایتی برطرف می‌شود.

فارنژیت استرپتوکوکی با آنتی‌بیوتیک مناسب درمان می‌شود.

اگر گلودرد مزمن ناشی از عواملی مانند رفلاکس یا تحریک محیطی باشد، درمان علت زمینه‌ای اهمیت دارد.

بله. فرد ممکن است در طول زندگی بارها به فارنژیت ویروسی یا باکتریایی مبتلا شود.

عود مکرر لزوماً به معنی ضعف سیستم ایمنی نیست. تماس مکرر با عفونت‌های تنفسی، به‌خصوص در کودکان مدرسه‌ای، می‌تواند باعث تکرار بیماری شود.

اگر گلودردها بسیار مکرر، طولانی یا همراه با علائم غیرمعمول باشند، بررسی پزشکی مناسب است.

مراجعه معمول به پزشک

ارزیابی پزشکی مناسب است اگر:

• گلودرد شدید باشد.

• تب قابل‌توجه وجود داشته باشد.

• علائم پس از حدود یک هفته بهتر نشوند.

• گلودرد مرتب تکرار شود.

• بلع بسیار دردناک باشد.

• غدد گردن به‌طور قابل‌توجهی متورم شوند.

• احتمال گلودرد استرپتوکوکی وجود داشته باشد.

• فرد دچار نقص ایمنی یا بیماری زمینه‌ای مهم باشد.

مراجعه فوری یا اورژانسی

در صورت وجود موارد زیر ارزیابی فوری ضروری است:

• مشکل در تنفس

• ناتوانی در بلع بزاق یا آب‌ریزش واضح دهان

• تورم شدید گردن

• صدای غیرطبیعی و خفه

• مشکل شدید در باز کردن دهان

• درد بسیار شدید یک‌طرفه گلو

• تورم سریع گلو یا زبان

• کم‌آبی شدید

• خواب‌آلودگی یا کاهش هوشیاری

• حال عمومی بسیار بد یا علائم عفونت شدید

این نشانه‌ها می‌توانند با آبسه یا عفونت عمقی گردن و سایر شرایط جدی همراه باشند.

فارنژیت استرپتوکوکی بیشتر در کودکان ۵ تا ۱۵ سال دیده می‌شود و در زیر ۳ سال نسبتاً نادر است.

در کودکان، استرپ علاوه بر گلودرد می‌تواند با سردرد، درد شکم، تهوع یا استفراغ همراه باشد.

نکته مهم این است که در کودک علامت‌دار بالای ۳ سال، تست سریع منفی استرپ معمولاً باید با کشت حلق پیگیری شود. این کار به کاهش احتمال از دست رفتن موارد واقعی استرپ و عوارضی مانند تب روماتیسمی کمک می‌کند.

علل فارنژیت در دوران بارداری تفاوت اساسی با سایر بزرگسالان ندارد، اما انتخاب دارو اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

داروهای ضددرد و آنتی‌بیوتیک نباید در بارداری خودسرانه مصرف شوند. در صورت تأیید عفونت باکتریایی، پزشک دارویی متناسب با نوع عفونت، سابقه حساسیت و شرایط بارداری انتخاب می‌کند.

۱. آیا فارنژیت همان گلودرد است؟

فارنژیت یکی از شایع‌ترین علت‌های گلودرد است؛ گلودرد یک علامت است و علت‌های دیگری نیز دارد.

۲. آیا فارنژیت واگیردار است؟

اگر علت ویروسی یا باکتریایی باشد معمولاً می‌تواند مسری باشد. فارنژیت ناشی از رفلاکس یا عوامل محیطی مسری نیست.

۳. از کجا بفهمیم گلودرد ویروسی است یا باکتریایی؟

علائم می‌توانند احتمال را مشخص کنند، اما در نبود علائم واضح ویروسی معمولاً برای تشخیص مطمئن استرپ به آزمایش نیاز است.

۴. آیا وجود چرک روی لوزه‌ها یعنی حتماً عفونت باکتریایی است؟

خیر. بعضی عفونت‌های ویروسی نیز می‌توانند باعث ترشح روی لوزه شوند.

۵. آیا همه گلودردها به آنتی‌بیوتیک نیاز دارند؟

خیر. بیشتر فارنژیت‌ها ویروسی هستند و آنتی‌بیوتیک برای آنها مفید نیست.

۶. بهترین آنتی‌بیوتیک برای گلودرد استرپتوکوکی چیست؟

برای استرپ گروه A تأییدشده، پنی‌سیلین و آموکسی‌سیلین داروهای خط اول هستند؛ انتخاب نهایی باید با توجه به سن، حساسیت دارویی و وضعیت بیمار توسط پزشک انجام شود.

۷. فارنژیت معمولاً چند روز طول می‌کشد؟

بیشتر گلودردهای حاد طی حدود یک هفته بهتر می‌شوند.

۸. آیا فارنژیت استرپتوکوکی خطرناک است؟

معمولاً با درمان مناسب به‌خوبی کنترل می‌شود، اما در صورت درمان نشدن می‌تواند در مواردی با عوارضی مانند تب روماتیسمی همراه باشد.

۹. چه زمانی کودک مبتلا به استرپ می‌تواند به مدرسه برگردد؟

معمولاً وقتی تب ندارد و حداقل ۱۲ تا ۲۴ ساعت از شروع آنتی‌بیوتیک مناسب گذشته باشد.

۱۰. آیا آب‌نمک فارنژیت را درمان می‌کند؟

غرغره آب‌نمک ممکن است در بعضی افراد احساس ناراحتی گلو را کاهش دهد، اما درمان عفونت استرپتوکوکی یا سایر علت‌های جدی نیست.

۱۱. آیا فارنژیت می‌تواند دوباره ایجاد شود؟

بله. ابتلا به یک بار فارنژیت مانع عفونت‌های بعدی نمی‌شود.

۱۲. چه زمانی گلودرد اورژانسی است؟

مشکل در تنفس، ناتوانی در بلع بزاق، تورم شدید گردن، کاهش هوشیاری یا بدحال شدن شدید نیازمند بررسی فوری است.

• فارنژیت به معنی التهاب حلق است و شایع‌ترین علامت آن گلودرد است.

• بیشتر موارد فارنژیت حاد منشأ ویروسی دارند.

• استرپتوکوک گروه A حدود ۲۰ تا ۳۰ درصد فارنژیت کودکان و ۵ تا ۱۵ درصد موارد بزرگسالان را ایجاد می‌کند.

• سرفه، آبریزش بینی و گرفتگی صدا بیشتر به نفع علت ویروسی هستند.

• در صورت شک به استرپ، تست سریع یا کشت حلق می‌تواند برای تشخیص استفاده شود.

• آنتی‌بیوتیک برای فارنژیت ویروسی مؤثر نیست.

• پنی‌سیلین یا آموکسی‌سیلین درمان خط اول فارنژیت استرپتوکوکی تأییدشده هستند.

• بیشتر گلودردهای حاد طی حدود یک هفته بهبود پیدا می‌کنند.

• اختلال تنفس یا بلع، تورم شدید گردن و حال عمومی بسیار بد از علائم هشدار هستند.

اگر گلودرد خفیف همراه با علائم معمول سرماخوردگی است و علائم هشدار وجود ندارد، مراقبت حمایتی و پیگیری روند بیماری معمولاً مناسب است.

اگر گلودرد شدید یا ناگهانی همراه تب و بدون علائم واضح ویروسی ایجاد شده، خصوصاً در کودک مدرسه‌ای، ارزیابی پزشکی و در صورت صلاحدید پزشک انجام تست استرپ مناسب است. آنتی‌بیوتیک بهتر است تنها زمانی مصرف شود که پزشک بر اساس تشخیص و آزمایش آن را ضروری بداند.