نوروپاتی محیطی دست

سیستم عصبی محیطی شبکه‌ای از اعصاب است که مغز و نخاع را به پوست، عضلات و اندام‌های بدن متصل می‌کند.

اعصاب محیطی ممکن است شامل رشته‌های مختلف باشند:

• اعصاب حسی: مسئول لمس، درد، دما و موقعیت اندام‌ها

• اعصاب حرکتی: مسئول حرکت عضلات

• اعصاب خودکار: مسئول عملکردهایی مانند تعریق، فشار خون و عملکرد برخی اندام‌های داخلی

در دست، سه عصب مهم یعنی مدیان، اولنار و رادیال نقش عمده‌ای در حس و حرکت دارند. محل دقیق بی‌حسی یا ضعف می‌تواند سرنخ مهمی درباره عصب آسیب‌دیده باشد.

نوروپاتی محیطی چقدر شایع است؟

شیوع نوروپاتی به سن و بیماری‌های زمینه‌ای وابسته است و با افزایش سن بیشتر می‌شود. دیابت یکی از مهم‌ترین علل نوروپاتی محیطی است و نوروپاتی ممکن است در بعضی مبتلایان به دیابت حتی بدون علامت واضح وجود داشته باشد. استانداردهای مراقبت دیابت در سال ۲۰۲۶ همچنان بر غربالگری منظم نوروپاتی در بیماران دیابتی تأکید دارند.

نوروپاتی محدود به دست آمار واحدی ندارد، زیرا گروهی از بیماری‌های متفاوت، از تونل کارپال گرفته تا بیماری‌های سیستمیک، می‌توانند آن را ایجاد کنند.

مونو‌نوروپاتی

درگیری یک عصب مشخص است.

نمونه‌های مهم آن عبارت‌اند از:

نوروپاتی عصب مدیان

شایع‌ترین نمونه، سندرم تونل کارپال است. معمولاً باعث گزگز یا بی‌حسی شست، انگشت اشاره، انگشت میانی و بخشی از انگشت حلقه می‌شود و علائم اغلب شب‌ها بیشتر هستند.

نوروپاتی عصب اولنار

ممکن است باعث بی‌حسی انگشت کوچک و نیمه اولناری انگشت حلقه و در موارد شدیدتر ضعف عضلات ظریف دست شود. فشار روی عصب در ناحیه آرنج یکی از علل شایع است.

نوروپاتی عصب رادیال

بسته به محل آسیب می‌تواند باعث اختلال حس پشت دست یا ضعف در باز کردن مچ و انگشتان شود.

پلی‌نوروپاتی

در پلی‌نوروپاتی تعداد زیادی از اعصاب درگیر می‌شوند.

نوع شایع آن پلی‌نوروپاتی متقارن دیستال است که معمولاً ابتدا از انگشتان پا و پاها آغاز می‌شود و با پیشرفت بیماری می‌تواند دست‌ها را نیز درگیر کند. الگوی معروف آن «دستکش و جوراب» نامیده می‌شود.

نوروپاتی فیبرهای کوچک

بیشتر رشته‌های مسئول درد و دما را درگیر می‌کند و می‌تواند باعث سوزش، درد و حساسیت غیرعادی شود. در این نوع، تست هدایت عصبی ممکن است حتی طبیعی باشد.

علائم حسی

• گزگز یا مورمور

• بی‌حسی

• احساس سوزش

• درد برق‌آسا یا تیرکشنده

• احساس فرو رفتن سوزن

• حساسیت بیش از حد به لمس

• کاهش تشخیص گرما و سرما

علائم حرکتی

• ضعف دست یا انگشتان

• دشواری گرفتن اجسام

• افتادن وسایل از دست

• مشکل بستن دکمه یا نوشتن

• تحلیل رفتن بعضی عضلات دست در موارد مزمن و شدید

علائم هشداردهنده

موارد زیر نیازمند بررسی سریع‌تر هستند:

• ضعف ناگهانی یک دست

• بی‌حسی ناگهانی یک سمت بدن

• ضعف در حال پیشرفت

• اختلال همزمان راه رفتن یا تعادل

• اختلال کنترل ادرار یا مدفوع همراه علائم عصبی

• ضعف دست همراه با تنگی نفس یا اختلال بلع

• بی‌حسی یا ضعف سریع و متقارن اندام‌ها

مدت بیماری کاملاً به علت بستگی دارد.

فشار موقت روی یک عصب ممکن است طی مدت کوتاهی برطرف شود. در مقابل، نوروپاتی ناشی از دیابت، بیماری ارثی یا برخی بیماری‌های مزمن ممکن است سال‌ها ادامه پیدا کند.

اگر علت قابل‌اصلاحی مانند کمبود ویتامین یا فشار مکانیکی روی عصب به‌موقع درمان شود، ممکن است عملکرد عصب بهبود پیدا کند؛ اما آسیب شدید یا طولانی‌مدت همیشه کاملاً برگشت‌پذیر نیست.

بنابراین وجود بی‌حسی مداوم برای هفته‌ها یا ضعف پیشرونده دست نباید صرفاً با انتظار برای بهبود خودبه‌خودی مدیریت شود.

علل مهم عبارت‌اند از:

دیابت

یکی از مهم‌ترین علل پلی‌نوروپاتی است. افزایش طولانی‌مدت قند خون می‌تواند به اعصاب و عروق تغذیه‌کننده آنها آسیب بزند. البته در فرد دیابتی نیز نباید هر نوع بی‌حسی دست را خودکار به دیابت نسبت داد.

فشار یا گیر افتادن عصب

تونل کارپال، فشار روی عصب اولنار در آرنج و آسیب‌های موضعی نمونه‌های رایج هستند.

کمبود یا افزایش برخی ویتامین‌ها

کمبود ویتامین B12 می‌تواند نوروپاتی ایجاد کند. مصرف بیش از حد ویتامین B6 نیز از علل شناخته‌شده آسیب عصبی است.

داروها و شیمی‌درمانی

برخی داروهای ضدسرطان و تعدادی از داروهای دیگر ممکن است باعث نوروپاتی شوند.

الکل و مواد سمی

مصرف مزمن و زیاد الکل و تماس با برخی مواد سمی می‌تواند اعصاب را آسیب بزند.

بیماری‌های کلیه و کبد

تجمع بعضی مواد زائد در خون در بیماری‌های شدید کلیوی یا کبدی ممکن است به اعصاب آسیب برساند.

بیماری‌های خودایمنی

بیماری‌هایی مانند CIDP، واسکولیت‌ها و سندرم گیلن‌باره می‌توانند اعصاب محیطی را درگیر کنند.

بیماری‌های ارثی

برای مثال بیماری Charcot-Marie-Tooth می‌تواند نوروپاتی حرکتی و حسی ایجاد کند.

عفونت‌ها

برخی عفونت‌های ویروسی و باکتریایی نیز می‌توانند مستقیم یا از طریق واکنش سیستم ایمنی به اعصاب آسیب بزنند.

• دیابت

• مصرف زیاد الکل

• بیماری مزمن کلیه

• سوءتغذیه

• سابقه شیمی‌درمانی

• تماس با بعضی سموم

• بیماری‌های خودایمنی

• سابقه خانوادگی نوروپاتی

• فعالیت‌های تکراری همراه فشار روی عصب

• برخی بیماری‌های تیروئید و متابولیک

خیر. خود نوروپاتی محیطی واگیردار نیست.

برخی عفونت‌ها ممکن است زمینه ایجاد نوع خاصی از نوروپاتی را فراهم کنند، اما آسیب عصبی از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود.

اگر حس دست کاهش پیدا کند، فرد ممکن است بدون اینکه متوجه شود دچار بریدگی یا سوختگی شود.

عوارض دیگر عبارت‌اند از:

• ضعف عضلات

• تحلیل عضلات دست

• کاهش مهارت حرکتی ظریف

• درد مزمن نوروپاتیک

• اختلال خواب

• کاهش توانایی کار با دست

• آسیب‌های مکرر ناشی از کاهش حس

در گیر افتادن شدید و طولانی‌مدت بعضی اعصاب، آسیب ممکن است تا حدی دائمی شود.

در بیشتر موارد تهدیدکننده زندگی نیست، اما اهمیت آن به علت بستگی دارد.

برای مثال تونل کارپال معمولاً اورژانسی نیست، در حالی که ضعف و بی‌حسی سریع و متقارن می‌تواند علامت یک نوروپاتی التهابی حاد مانند گیلن‌باره باشد.

همچنین ضعف ناگهانی دست ممکن است در واقع ناشی از سکته مغزی باشد و نباید به اشتباه «نوروپاتی» تلقی شود.

تشخیص با تعیین محل آسیب و علت آن انجام می‌شود.

شرح حال و معاینه عصبی

پزشک درباره محل بی‌حسی، زمان شروع، دیابت، داروها، مصرف الکل، سابقه خانوادگی و مواجهه با سموم سؤال می‌کند.

در معاینه، قدرت عضلات، رفلکس‌ها و حس لمس، درد، دما و ارتعاش بررسی می‌شوند.

آزمایش خون

بسته به شرایط فرد ممکن است مواردی مانند:

• قند خون یا HbA1c

• ویتامین B12

• عملکرد تیروئید

• عملکرد کلیه

• آزمایش‌های کبدی

• بررسی التهاب یا بیماری خودایمنی

• بررسی بعضی پروتئین‌های غیرطبیعی خون

درخواست شوند.

راهنمای NICE در فرد دارای اختلال حسی دیستال پایدار بررسی دیابت، B12، تیروئید، کلیه، بیماری سلیاک، مصرف الکل و برخی شاخص‌های التهابی را بر اساس شرایط توصیه می‌کند.

نوار عصب و عضله

Nerve Conduction Study و EMG می‌توانند سرعت و قدرت انتقال پیام عصبی و عملکرد عضلات را بررسی کنند.

این تست‌ها برای همه بیماران ضروری نیستند، اما در ضعف حرکتی، علائم نامتقارن، بیماری پیشرونده یا زمانی که محل آسیب مشخص نیست اهمیت بیشتری دارند.

سونوگرافی یا MRI

در موارد مشکوک به گیر افتادن عصب ممکن است سونوگرافی عصب مفید باشد.

MRI گردن معمولاً برای هر فرد دارای گزگز دست لازم نیست، اما در صورت وجود شواهدی به نفع رادیکولوپاتی، آسیب نخاع یا بیماری ساختاری ممکن است درخواست شود.

درمان اصلی به علت بستگی دارد.

دیابت

کنترل مناسب قند خون می‌تواند احتمال ایجاد یا پیشرفت نوروپاتی دیابتی را کاهش دهد. در دیابت نوع ۱ کنترل قند نقش مهمی در پیشگیری دارد و در دیابت نوع ۲ می‌تواند سرعت پیشرفت را کاهش دهد.

کمبود ویتامین

اگر کمبود B12 یا یک کمبود تغذیه‌ای مشخص شود، اصلاح آن می‌تواند از ادامه آسیب جلوگیری کند.

مصرف خودسرانه مکمل‌های با دوز بالا مناسب نیست؛ به‌ویژه مصرف زیاد ویتامین B6 خود می‌تواند نوروپاتی ایجاد کند.

گیر افتادن عصب

در تونل کارپال خفیف تا متوسط ممکن است از آتل مچ، اصلاح فعالیت و در موارد منتخب تزریق کورتیکواستروئید استفاده شود.

طبق راهنمای AAOS سال ۲۰۲۴، تزریق کورتیکواستروئید ممکن است برای بعضی بیماران تسکین کوتاه‌مدت ایجاد کند، اما مزیت بلندمدت پایدار نشان نداده است. در موارد شدید یا پایدار ممکن است جراحی آزادسازی تونل کارپال مطرح شود.

اگر نوروپاتی باعث درد سوزشی یا تیرکشنده شود، بسته به علت و شرایط بیمار ممکن است داروهایی از گروه‌های زیر استفاده شوند:

• گاباپنتینوئیدها: مانند گاباپنتین و پرگابالین

• مهارکننده‌های بازجذب سروتونین و نورآدرنالین: مانند دولوکستین

• داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای: مانند آمی‌تریپتیلین در بیماران مناسب

• بعضی مسدودکننده‌های کانال سدیمی

• برخی درمان‌های موضعی در موارد منتخب

راهنمای AAN و استانداردهای دیابت ۲۰۲۶ این گروه‌ها را از گزینه‌های اصلی برای درد نوروپاتی دیابتی می‌دانند. هدف درمان معمولاً کاهش درد و بهبود عملکرد است و همیشه نمی‌توان درد را به‌طور کامل از بین برد.

اپیوئیدها، از جمله ترامادول و تاپنتادول، برای درمان روتین درد نوروپاتی دیابتی توصیه نمی‌شوند، مگر در شرایط استثنایی، زیرا خطر وابستگی و سایر عوارض وجود دارد.

انتخاب دارو و مقدار مصرف باید توسط پزشک انجام شود.

در کنار درمان علت می‌توان به موارد زیر توجه کرد:

• اجتناب از فشار طولانی روی آرنج یا مچ

• تغییر وضعیت دست هنگام کارهای تکراری

• رعایت وضعیت مناسب گردن و مچ

• فعالیت بدنی منظم

• ترک سیگار

• محدود کردن یا قطع مصرف الکل

• کنترل مناسب دیابت

• بررسی روزانه پوست دست در صورت کاهش شدید حس

• محافظت از دست در برابر سوختگی و بریدگی

استفاده از مکمل‌ها یا داروهای گیاهی با ادعای «ترمیم عصب» بدون تشخیص علت توصیه نمی‌شود.

رژیم غذایی متعادل برای سلامت اعصاب مهم است، اما غذای خاصی درمان قطعی نوروپاتی محسوب نمی‌شود.

اگر آزمایش‌ها کمبود B12 یا ماده مغذی دیگری را نشان دهند، اصلاح کمبود اهمیت دارد.

مصرف بی‌رویه مکمل‌ها نیز بی‌خطر نیست؛ برای نمونه، مصرف طولانی‌مدت مقدار زیاد ویتامین B6 می‌تواند خود باعث نوروپاتی شود.

بسته به علت، می‌توان خطر بعضی انواع نوروپاتی را کاهش داد:

• کنترل دیابت

• اجتناب از مصرف زیاد الکل

• تغذیه مناسب

• پرهیز از مصرف خودسرانه مکمل‌های با دوز بالا

• کاهش تماس با مواد سمی

• رعایت اصول ارگونومی

• کاهش فشار مداوم بر عصب اولنار در آرنج یا عصب مدیان در مچ

• بررسی علائم نوروپاتی هنگام مصرف داروهای شناخته‌شده برای آسیب عصبی

پاسخ به علت بستگی دارد.

در بعضی انواع، مانند کمبود قابل‌اصلاح ویتامین یا فشار قابل‌درمان روی عصب، ممکن است بهبود قابل‌توجهی ایجاد شود.

در نوروپاتی‌های مزمن مانند برخی انواع دیابتی یا ارثی، هدف بیشتر جلوگیری از پیشرفت بیماری، کنترل درد و حفظ عملکرد است.

بنابراین اصطلاح «درمان قطعی» برای همه انواع نوروپاتی درست نیست.

اگر علت زمینه‌ای ادامه پیدا کند، علائم ممکن است باقی بمانند یا دوباره ایجاد شوند.

برای مثال فشار تکراری روی یک عصب، کنترل نامناسب دیابت یا تماس مجدد با یک عامل آسیب‌رسان می‌تواند باعث ادامه یا بازگشت علائم شود.

نوروپاتی در کودکان کمتر از بزرگسالان است و ممکن است با بیماری‌های ژنتیکی مانند Charcot-Marie-Tooth، بیماری‌های التهابی، عفونت‌ها، داروها یا بعضی بیماری‌های متابولیک مرتبط باشد.

ضعف پیشرونده، اختلال راه رفتن یا کاهش مهارت دست در کودک باید توسط متخصص اطفال یا مغز و اعصاب کودکان بررسی شود.

در دوران بارداری، سندرم تونل کارپال ممکن است به علت تجمع مایعات و افزایش فشار داخل تونل مچ ایجاد یا تشدید شود.

بسیاری از موارد پس از بارداری بهتر می‌شوند، اما ضعف شدید یا علائم پایدار نیاز به ارزیابی دارد.

انتخاب داروی درد نوروپاتیک در دوران بارداری باید توسط پزشک انجام شود؛ زیرا ایمنی داروها یکسان نیست.

مراجعه معمول یا زودهنگام

• گزگز یا بی‌حسی مداوم دست

• بیدار شدن مکرر شبانه به علت بی‌حسی دست

• درد سوزشی یا تیرکشنده مکرر

• کاهش قدرت گرفتن اجسام

• افتادن وسایل از دست

• تحلیل عضلات دست

• علائم جدید در فرد مبتلا به دیابت

• بدتر شدن تدریجی علائم

مراجعه فوری یا اورژانسی

• شروع ناگهانی ضعف یا بی‌حسی یک طرف بدن

• اختلال همزمان گفتار یا صورت

• ضعف سریع و پیشرونده چند اندام

• مشکلات تنفسی یا بلع همراه ضعف

• اختلال شدید راه رفتن همراه ضعف دست

• از دست رفتن ناگهانی کنترل ادرار یا مدفوع همراه علائم عصبی

۱. آیا گزگز دست همیشه به معنی نوروپاتی است؟
خیر. فشار موقت روی عصب، مشکلات گردن، تونل کارپال و برخی بیماری‌های دیگر نیز می‌توانند گزگز ایجاد کنند.

۲. آیا دیابت باعث بی‌حسی دست می‌شود؟
بله، اما نوروپاتی دیابتی معمولاً ابتدا پاها را درگیر می‌کند. بی‌حسی محدود یک دست باید از نظر علل موضعی نیز بررسی شود.

۳. بی‌حسی شست و انگشت اشاره بیشتر مربوط به کدام عصب است؟
درگیری عصب مدیان، از جمله تونل کارپال، یکی از علل مهم است.

۴. بی‌حسی انگشت کوچک می‌تواند از عصب اولنار باشد؟
بله، به‌خصوص اگر انگشت کوچک و بخشی از انگشت حلقه درگیر باشند.

۵. آیا مشکلات گردن می‌توانند باعث گزگز دست شوند؟
بله. فشار روی ریشه‌های عصبی گردن می‌تواند درد، گزگز یا ضعف را تا دست ایجاد کند.

۶. آیا نوروپاتی با آزمایش خون مشخص می‌شود؟
آزمایش خون می‌تواند علت‌هایی مانند دیابت یا کمبود B12 را نشان دهد، اما خود نوروپاتی همیشه با آزمایش خون تشخیص داده نمی‌شود.

۷. آیا نوار عصب و عضله لازم است؟
برای همه افراد خیر. در موارد نامشخص، ضعف، علائم نامتقارن یا احتمال گیر افتادن عصب می‌تواند مفید باشد.

۸. آیا نوروپاتی درمان می‌شود؟
به علت بستگی دارد. بعضی موارد قابل برگشت‌اند و بعضی بیشتر قابل‌کنترل هستند.

۹. آیا ویتامین B برای نوروپاتی مفید است؟
فقط در صورت وجود کمبود مشخص بعضی ویتامین‌ها ممکن است کمک کند. مصرف زیاد B6 حتی می‌تواند باعث نوروپاتی شود.

۱۰. آیا تونل کارپال همان نوروپاتی محیطی است؟
تونل کارپال نوعی مونو‌نوروپاتی ناشی از فشار روی عصب مدیان است.

۱۱. آیا نوروپاتی باعث ضعف دست می‌شود؟
اگر رشته‌های حرکتی عصب درگیر شوند، بله.

۱۲. آیا درد نوروپاتیک با مسکن معمولی برطرف می‌شود؟
گاهی پاسخ محدود است و ممکن است داروهای اختصاصی‌تر برای درد عصبی لازم باشند.

۱۳. آیا بی‌حسی دست می‌تواند نشانه سکته باشد؟
بله، به‌خصوص اگر ناگهانی و یک‌طرفه باشد یا همراه ضعف، اختلال صورت یا گفتار ایجاد شود.

• نوروپاتی محیطی به آسیب اعصاب خارج از مغز و نخاع گفته می‌شود.

• گزگز، بی‌حسی، سوزش، درد و ضعف از علائم مهم هستند.

• نوروپاتی منتشر معمولاً ابتدا پاها و در مراحل بعد دست‌ها را درگیر می‌کند.

• علائم محدود به چند انگشت یک دست می‌توانند نشانه گیر افتادن عصب مدیان یا اولنار باشند.

• دیابت، کمبود B12، داروها، الکل، بیماری کلیه، بیماری‌های خودایمنی و فشار مکانیکی از علل مهم هستند.

• تشخیص بر اساس معاینه، آزمایش‌های علت‌یابی و در موارد منتخب نوار عصب و عضله انجام می‌شود.

• درمان باید علت زمینه‌ای را هدف قرار دهد و در صورت وجود درد، درمان اختصاصی درد نوروپاتیک نیز ممکن است لازم باشد.

• بی‌حسی یا ضعف ناگهانی یک طرف بدن باید به‌عنوان احتمال سکته جدی گرفته شود.

اگر گزگز یا بی‌حسی بیش از چند روز تا چند هفته باقی مانده، مکرراً ایجاد می‌شود یا با ضعف دست همراه است، مناسب است فرد برای معاینه عصبی مراجعه کند. توزیع علائم در انگشتان و وجود یا نبود علائم پاها می‌تواند به تشخیص علت کمک زیادی کند.

اگر بی‌حسی یا ضعف ناگهانی ایجاد شده یا همراه با اختلال گفتار، افتادگی صورت، اختلال تعادل، ضعف سریع چند اندام یا مشکل تنفس است، ارزیابی اورژانسی لازم است.

• نام فارسی: نوروپاتی محیطی / نوروپاتی محیطی دست

• نام انگلیسی: Peripheral Neuropathy

• نام پزشکی: Peripheral Neuropathy / Peripheral Nerve Neuropathy

• نام‌های مرتبط: Polyneuropathy، Mononeuropathy

• دسته بیماری: بیماری سیستم عصبی محیطی

• سیستم درگیر: اعصاب محیطی؛ در این مقاله اعصاب دست و اندام فوقانی

• عفونی است؟ معمولاً خیر؛ بعضی عفونت‌ها می‌توانند علت باشند.

• مسری است؟ خیر

• حاد یا مزمن؟ بسته به علت می‌تواند حاد، تحت‌حاد یا مزمن باشد.

• قابل پیشگیری است؟ برخی انواع قابل پیشگیری یا کاهش خطر هستند.

• قابل درمان یا کنترل است؟ بسته به علت؛ بعضی قابل برگشت و بعضی بیشتر قابل‌کنترل هستند.

• مهم‌ترین علائم: گزگز، بی‌حسی، سوزش، درد عصبی و ضعف

• مهم‌ترین عوامل خطر: دیابت، الکل، کمبودهای تغذیه‌ای، بیماری کلیه، بعضی داروها و فشار روی عصب

• مهم‌ترین عوارض: درد مزمن، کاهش حس، آسیب پوستی، ضعف و تحلیل عضلات

• روش‌های اصلی تشخیص: شرح حال، معاینه عصبی، آزمایش خون و در موارد مناسب EMG/NCS و تصویربرداری

• روش‌های اصلی درمان: درمان علت، کاهش فشار روی عصب، کنترل دیابت، اصلاح کمبودهای تغذیه‌ای و داروهای کنترل درد نوروپاتیک

• تخصص پزشکی اصلی: مغز و اعصاب