مننژیت

معرفی بیماری

مننژیت (Meningitis) به التهاب پرده‌هایی گفته می‌شود که مغز و نخاع را احاطه کرده‌اند. این پرده‌ها «مننژ» یا Meninges نام دارند. التهاب مننژ می‌تواند بر اثر عفونت باکتریایی، ویروسی، قارچی یا انگلی ایجاد شود و در مواردی نیز علت عفونی ندارد.

شدت مننژیت به علت آن وابسته است. برخی انواع ویروسی نسبتاً خفیف هستند و بدون درمان اختصاصی بهبود پیدا می‌کنند، اما مننژیت باکتریایی یک اورژانس پزشکی است و تأخیر در شروع درمان می‌تواند خطر مرگ یا آسیب دائمی مغز و سیستم عصبی را افزایش دهد.

مننژیت ممکن است در هر سنی ایجاد شود؛ از نوزادان گرفته تا سالمندان. نوع میکروب‌های عامل بیماری، شدت علائم و احتمال عوارض نیز با سن، وضعیت ایمنی، واکسیناسیون، بیماری‌های زمینه‌ای و محل زندگی یا سفر ارتباط دارند.

مننژیت با بیماری مننگوکوکی (Meningococcal Disease) یک مفهوم یکسان نیست. بیماری مننگوکوکی به هر عفونت تهاجمی ناشی از باکتری Neisseria meningitidis گفته می‌شود و می‌تواند به شکل مننژیت، عفونت خون یا هر دو ظاهر شود. در مقابل، مننژیت علل بسیار دیگری نیز دارد.

مننژیت چقدر شایع است؟

بار مننژیت در جهان همچنان قابل‌توجه است، اما میزان ابتلا بسته به نوع عامل بیماری، سن، منطقه جغرافیایی، پوشش واکسیناسیون و شرایط اجتماعی متفاوت است.

بر اساس برآوردهای سازمان جهانی بهداشت، در سال ۲۰۱۹ حدود ۲٫۵ میلیون مورد مننژیت در جهان رخ داده بود که حدود ۱٫۶ میلیون مورد آن مننژیت باکتریایی بود. WHO حدود ۲۴۰ هزار مرگ ناشی از مننژیت باکتریایی را برای همان سال گزارش کرده است.

مننژیت باکتریایی همچنان جدی‌ترین شکل شایع بیماری است. برآورد کنونی WHO نشان می‌دهد حدود یک نفر از هر ۶ فرد مبتلا به مننژیت باکتریایی جان خود را از دست می‌دهد و حدود یک نفر از هر ۵ بازمانده با عوارض جدی طولانی‌مدت روبه‌رو می‌شود.

در سطح جهانی بیشترین بار اپیدمی‌های مننژیت مننگوکوکی در منطقه‌ای از جنوب صحرای آفریقا دیده می‌شود که به «کمربند مننژیت» معروف است و از سنگال تا اتیوپی امتداد دارد.

با این حال، مننژیت محدود به منطقه خاصی نیست و می‌تواند در همه کشورها رخ دهد.

انواع مننژیت

تقسیم‌بندی اصلی مننژیت بر اساس علت آن انجام می‌شود.

مننژیت باکتریایی

جدی‌ترین انواع شایع مننژیت است و به درمان فوری با آنتی‌بیوتیک نیاز دارد.

باکتری‌های مهم ایجادکننده آن عبارت‌اند از:

• Streptococcus pneumoniae یا پنوموکوک

• Neisseria meningitidis یا مننگوکوک

• Haemophilus influenzae، به‌خصوص نوع b

• Streptococcus agalactiae یا استرپتوکوک گروه B

• Listeria monocytogenes

• برخی باکتری‌های گرم منفی مانند Escherichia coli

عامل شایع با سن و شرایط بیمار تغییر می‌کند. برای مثال، استرپتوکوک گروه B و بعضی باکتری‌های گرم منفی در نوزادان اهمیت بیشتری دارند، در حالی که پنوموکوک و مننگوکوک از عوامل مهم در کودکان بزرگ‌تر و بزرگسالان هستند.

مننژیت ویروسی

مننژیت ویروسی شایع‌ترین نوع مننژیت است و در بسیاری از افراد شدت کمتری نسبت به نوع باکتریایی دارد.

یکی از مهم‌ترین گروه‌های ویروس‌های عامل آن، انتروویروس‌های غیرپولیویی هستند. ویروس‌های دیگری نیز می‌توانند مننژیت ایجاد کنند، از جمله:

• ویروس هرپس سیمپلکس

• ویروس واریسلا زوستر

• ویروس اوریون

• ویروس سرخک

• ویروس آنفلوانزا

• ویروس وست نایل و برخی سایر آربوویروس‌ها

• ویروس کوریومننژیت لنفوسیتی

بیشتر افراد مبتلا به مننژیت ویروسی خفیف بدون درمان اختصاصی بهبود پیدا می‌کنند، اما در نوزادان، افراد دچار نقص ایمنی و برخی عفونت‌های ویروسی خاص، بیماری می‌تواند شدید باشد.

مننژیت قارچی

مننژیت قارچی نسبتاً نادر است و بیشتر در افرادی دیده می‌شود که سیستم ایمنی ضعیفی دارند.

یکی از مهم‌ترین عوامل آن Cryptococcus است که به‌خصوص در افراد مبتلا به HIV پیشرفته اهمیت دارد.

قارچ‌های دیگری مانند Coccidioides، Histoplasma و برخی قارچ‌های دیگر نیز در شرایط خاص می‌توانند سیستم عصبی مرکزی را درگیر کنند.

مننژیت قارچی معمولاً از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود و اغلب زمانی ایجاد می‌شود که قارچ از محیط وارد بدن شده و از محل دیگری، مانند ریه، به سیستم عصبی گسترش پیدا کند.

مننژیت سلی

مننژیت سلی یا Tuberculous Meningitis زمانی ایجاد می‌شود که Mycobacterium tuberculosis، عامل بیماری سل، به پرده‌های مغز برسد.

برخلاف بسیاری از موارد مننژیت باکتریایی حاد، علائم مننژیت سلی ممکن است طی روزها یا هفته‌ها به‌تدریج پیشرفت کنند.

این نوع بیماری می‌تواند بسیار جدی باشد و به درمان طولانی‌مدت با چند داروی ضدسل نیاز دارد.

مننژیت انگلی

بعضی انگل‌ها می‌توانند التهاب مننژ یا مغز ایجاد کنند. مننژیت ائوزینوفیلیک از نمونه‌های مهم آن است و انگل‌هایی مانند Angiostrongylus cantonensis از عوامل شناخته‌شده هستند.

این نوع بسیار کمتر از مننژیت باکتریایی و ویروسی دیده می‌شود.

مننژیت آمیبی

برخی آمیب‌ها نیز می‌توانند عفونت شدید سیستم عصبی ایجاد کنند. نمونه مشهور آن Naegleria fowleri است که بیماری بسیار نادر ولی بسیار شدید Primary Amebic Meningoencephalitis را ایجاد می‌کند.

مننژیت غیرعفونی

همه موارد مننژیت ناشی از میکروب نیستند.

التهاب پرده‌های مغز گاهی ممکن است در ارتباط با مواردی مانند این‌ها ایجاد شود:

• بعضی بیماری‌های خودایمنی

• برخی سرطان‌ها

• بعضی داروها

• واکنش‌های التهابی

• آسیب‌های خاص

در این شرایط فرد مننژیت دارد، اما بیماری واگیردار نیست و درمان باید بر علت اصلی متمرکز باشد.

علائم مننژیت

علائم به سن بیمار، عامل بیماری و شدت التهاب بستگی دارند. همه بیماران تمام علائم کلاسیک را ندارند و نبود یک علامت، مانند سفتی گردن، مننژیت را به‌طور قطعی رد نمی‌کند.

علائم شایع

سه علامت شناخته‌شده عبارت‌اند از:

• تب

• سردرد

• سفتی گردن

علائم دیگری که ممکن است ایجاد شوند شامل:

• تهوع

• استفراغ

• حساسیت به نور یا فتوفوبی

• خواب‌آلودگی

• گیجی یا تغییر وضعیت ذهنی

• احساس بیماری شدید

• کاهش اشتها

هستند.

علائم اولیه

مننژیت، به‌خصوص بیماری مننگوکوکی، ممکن است در ابتدا شبیه یک عفونت ویروسی یا آنفلوانزا به نظر برسد.

ممکن است علائم اولیه شامل موارد زیر باشند:

• تب

• بی‌حالی

• سردرد

• درد عضلات

• تهوع یا استفراغ

در برخی بیماران وضعیت طی چند ساعت به‌سرعت وخیم می‌شود.

سفتی گردن در مننژیت چگونه است؟

منظور از سفتی گردن صرفاً درد معمول گردن نیست.

در مننژیت ممکن است خم‌کردن گردن به سمت جلو دردناک یا دشوار شود. با این حال، این علامت در نوزادان، سالمندان و بعضی بیماران وجود ندارد یا واضح نیست.

بنابراین نبود سفتی گردن نباید باعث شود علائم جدی دیگر نادیده گرفته شوند.

علائم شدید یا پیشرفته

موارد شدید ممکن است با علائمی مانند این‌ها همراه باشند:

• کاهش سطح هوشیاری

• خواب‌آلودگی غیرعادی

• تشنج

• کما

• ضعف یا نقص عصبی یک طرف بدن

• مشکل در صحبت‌کردن

• اختلال تنفس

• افت فشار خون

• شوک

WHO همچنین سردی دست و پا، تنفس سریع و افت فشار خون را از علائم احتمالی عفونت شدید خون همراه با بعضی مننژیت‌های باکتریایی می‌داند.

بثورات پوستی در مننژیت

در بیماری مننگوکوکی ممکن است لکه‌های قرمز، ارغوانی یا بنفش روی پوست ایجاد شوند که با فشار دادن محو نمی‌شوند.

این بثورات بیشتر نشانه عفونت مننگوکوکی خون یا سپسیس هستند و ممکن است همراه مننژیت ایجاد شوند.

اما یک نکته بسیار مهم این است که نداشتن راش پوستی، مننژیت مننگوکوکی را رد نمی‌کند. نباید منتظر ظاهرشدن راش ماند تا برای مراجعه پزشکی تصمیم گرفته شود.

علائم مننژیت در نوزادان

نوزاد ممکن است علائم کلاسیک سردرد و سفتی گردن را نشان ندهد.

علائم احتمالی شامل:

• خواب‌آلودگی یا کاهش فعالیت

• تحریک‌پذیری غیرعادی

• گریه مداوم یا غیرمعمول

• کاهش شیر خوردن

• استفراغ

• برجسته‌شدن ملاج

• اختلال در واکنش‌های طبیعی

• تشنج

• سخت بیدارشدن

هستند.

مننژیت چه مدت طول می‌کشد؟

یک پاسخ واحد برای همه انواع مننژیت وجود ندارد.

مننژیت باکتریایی

مننژیت باکتریایی معمولاً بیماری حاد است و می‌تواند بسیار سریع پیشرفت کند. WHO هشدار می‌دهد که نوع باکتریایی در بعضی بیماران ممکن است ظرف ۲۴ ساعت مرگبار شود.

با شروع درمان مناسب، تب و علائم حاد ممکن است طی چند روز کاهش پیدا کنند، اما دوره درمان آنتی‌بیوتیکی بسته به باکتری عامل و وضعیت بیمار متفاوت است.

دوره نقاهت ممکن است هفته‌ها ادامه پیدا کند و در بیمارانی که دچار عوارض عصبی شده‌اند، توان‌بخشی می‌تواند بسیار طولانی‌تر باشد.

مننژیت ویروسی

بیشتر افراد مبتلا به مننژیت ویروسی خفیف معمولاً طی حدود ۷ تا ۱۰ روز بهبود پیدا می‌کنند.

خستگی، سردرد یا کاهش تمرکز در بعضی افراد ممکن است مدت بیشتری ادامه داشته باشد.

مننژیت سلی

بیماری معمولاً سیر آهسته‌تری دارد و درمان آن چندین ماه ادامه پیدا می‌کند.

مننژیت قارچی

مدت درمان به نوع قارچ و وضعیت ایمنی بیمار وابسته است. برای مثال، درمان کریپتوکوک معمولاً چندمرحله‌ای و طولانی است و می‌تواند حداقل چند ماه ادامه داشته باشد.

بنابراین طول بیماری به علت مننژیت، سرعت تشخیص، شدت بیماری، وضعیت ایمنی و ایجاد یا عدم ایجاد عوارض بستگی دارد.

علت مننژیت چیست؟

خود «مننژیت» یک علت واحد ندارد. این اصطلاح به التهاب مننژ اشاره دارد.

علل باکتریایی

باکتری ممکن است از راه خون به مننژ برسد یا در بعضی شرایط مستقیماً از بافت‌های مجاور یا پس از آسیب و جراحی وارد سیستم عصبی شود.

عوامل شایع بر اساس سن متفاوت هستند.

علل ویروسی

بسیاری از ویروس‌ها می‌توانند وارد سیستم عصبی مرکزی شوند و التهاب مننژ ایجاد کنند.

انتروویروس‌ها از علل مهم مننژیت ویروسی هستند.

علل قارچی

معمولاً در فردی که سیستم ایمنی او ضعیف شده، عفونت قارچی می‌تواند از نقطه دیگری از بدن به مغز و مننژ گسترش پیدا کند.

سل

باکتری سل می‌تواند پس از انتشار از یک کانون عفونی دیگر وارد سیستم عصبی مرکزی شود.

عوامل غیرعفونی

برخی داروها، بیماری‌های خودایمنی، سرطان‌ها و سایر فرایندهای التهابی نیز ممکن است مننژیت غیرعفونی ایجاد کنند.

عوامل خطر مننژیت

عوامل خطر برای انواع مختلف مننژیت یکسان نیستند.

واکسینه‌نبودن

نداشتن واکسیناسیون مناسب علیه بیماری‌هایی مانند:

• مننگوکوک

• پنوموکوک

• Hib

• اوریون

• سرخک

• آبله‌مرغان

می‌تواند خطر برخی انواع قابل پیشگیری را افزایش دهد.

سن

نوزادان و کودکان خردسال در برابر بعضی عوامل باکتریایی و ویروسی آسیب‌پذیرتر هستند.

نوجوانان و جوانان نیز در بعضی محیط‌های پرجمعیت در معرض خطر بیشتر بیماری مننگوکوکی قرار می‌گیرند.

سالمندان نیز به‌ویژه در برابر بعضی انواع مننژیت باکتریایی آسیب‌پذیرتر هستند.

ضعف سیستم ایمنی

خطر بعضی انواع مننژیت در افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند بیشتر است، از جمله:

• HIV پیشرفته

• برخی سرطان‌ها

• شیمی‌درمانی

• پیوند عضو یا مغز استخوان

• مصرف بعضی داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی

مننژیت قارچی، به‌خصوص کریپتوکوکی، در این گروه اهمیت بیشتری دارد.

نداشتن طحال

افرادی که طحال ندارند یا عملکرد طحال آنها مختل است، بیشتر در معرض عفونت‌های شدید با بعضی باکتری‌های کپسول‌دار قرار دارند.

اختلال سیستم کمپلمان

نقص بعضی اجزای سیستم کمپلمان یا استفاده از داروهای مهارکننده کمپلمان می‌تواند خطر عفونت مننگوکوکی را به‌طور قابل‌توجهی افزایش دهد.

نشت مایع مغزی نخاعی

افرادی که به علت آسیب، جراحی یا نقص ساختاری دچار CSF Leak یا نشت مایع مغزی نخاعی هستند، بیشتر در معرض بعضی مننژیت‌های باکتریایی قرار دارند.

محیط‌های پرجمعیت

زندگی یا حضور طولانی در مکان‌های پرجمعیت و بسته ممکن است خطر انتشار مننگوکوک را افزایش دهد.

بارداری

بارداری خطر ابتلا به عفونت لیستریا را افزایش می‌دهد. این باکتری در موارد نادر می‌تواند مننژیت ایجاد کند و برای جنین یا نوزاد نیز خطرناک باشد.

مننژیت چگونه منتقل می‌شود؟

نحوه انتقال به عامل بیماری بستگی دارد.

مننژیت مننگوکوکی

مننگوکوک معمولاً از طریق ترشحات تنفسی و حلق در تماس نزدیک یا طولانی منتقل می‌شود.

زندگی در یک خانه، تماس مستقیم با ترشحات دهان و حلق یا بعضی تماس‌های بسیار نزدیک می‌تواند اهمیت داشته باشد.

این باکتری معمولاً به اندازه ویروس‌هایی مانند سرماخوردگی یا سرخک آسان منتقل نمی‌شود.

پنوموکوک و Hib

این باکتری‌ها نیز می‌توانند در دستگاه تنفسی انسان وجود داشته باشند و از طریق ترشحات تنفسی منتقل شوند.

استرپتوکوک گروه B

ممکن است هنگام زایمان از مادر به نوزاد منتقل شود.

مننژیت ویروسی

نحوه انتقال به ویروس عامل بستگی دارد.

برای مثال بعضی انتروویروس‌ها می‌توانند از طریق مسیر مدفوعی ـ دهانی یا ترشحات تنفسی منتقل شوند.

فردی که با بیمار مبتلا به مننژیت ویروسی تماس دارد ممکن است همان ویروس را بگیرد، اما احتمال اینکه خودش مننژیت ایجاد کند معمولاً پایین است.

مننژیت قارچی

اغلب از فرد به فرد منتقل نمی‌شود.

مننژیت سلی

خود مننژیت سلی مستقیماً مانند یک عفونت مننژ از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود، اما فردی که هم‌زمان سل فعال ریه یا حنجره دارد ممکن است باکتری سل را از راه هوا منتقل کند.

چه کسانی بیشتر در معرض مننژیت هستند؟

گروه‌های مهم عبارت‌اند از:

• نوزادان

• کودکان کم‌سن

• نوجوانان و جوانان در برخی محیط‌های تجمعی

• سالمندان

• افراد واکسینه‌نشده

• افراد دچار نقص سیستم ایمنی

• مبتلایان به HIV پیشرفته

• افراد بدون طحال یا با اختلال عملکرد طحال

• افراد دارای نقص سیستم کمپلمان

• مصرف‌کنندگان داروهای مهارکننده کمپلمان

• افراد دارای نشت مایع مغزی نخاعی

• برخی مسافران مناطق پرخطر

• افراد در تماس نزدیک با بیمار مبتلا به بیماری مننگوکوکی

عامل خطر باید متناسب با نوع مننژیت تفسیر شود؛ برای مثال نقص ایمنی برای مننژیت قارچی اهمیت زیادی دارد، در حالی که زندگی در محیط شلوغ بیشتر در زمینه بیماری مننگوکوکی مطرح است.

عوارض مننژیت

شدت عوارض به عامل بیماری، سن، شدت اولیه بیماری و سرعت شروع درمان بستگی دارد.

عوارض عصبی

ممکن است شامل:

• کاهش شنوایی

• تشنج

• ضعف اندام

• اختلال تعادل

• اختلال بینایی

• اختلال گفتار و زبان

• مشکلات حافظه

• مشکلات تمرکز و یادگیری

• آسیب مغزی

باشند.

عوارض ناشی از سپسیس

بعضی باکتری‌ها، به‌خصوص مننگوکوک، ممکن است علاوه بر مننژیت باعث عفونت شدید خون شوند.

عوارض احتمالی عبارت‌اند از:

• شوک

• اختلال انعقاد خون

• آسیب کلیه

• آسیب پوست و بافت‌ها

• در موارد بسیار شدید، نیاز به قطع بخشی از اندام

WHO برآورد می‌کند حدود یک نفر از هر ۵ فردی که از مننژیت باکتریایی جان سالم به در می‌برد ممکن است با عوارض طولانی‌مدت مواجه شود.

عوارض در کودکان

کاهش شنوایی، مشکلات رشد و تکامل، اختلالات یادگیری و مشکلات حرکتی از پیامدهای مهمی هستند که ممکن است پس از مننژیت شدید دیده شوند.

عوارض روانی و شناختی

حتی در فردی که از مرحله حاد عبور کرده است، خستگی، اضطراب، اختلال تمرکز و مشکلات شناختی ممکن است مدتی ادامه پیدا کنند.

آیا مننژیت خطرناک است؟

بعضی انواع بله، و به همین دلیل در مواجهه اولیه نمی‌توان منتظر مشخص‌شدن علت ماند.

مننژیت باکتریایی می‌تواند در عرض چند ساعت به‌شدت پیشرفت کند و یک اورژانس پزشکی محسوب می‌شود.

مننژیت ویروسی معمولاً خفیف‌تر است، اما تشخیص آن بر اساس علائم در خانه امکان‌پذیر نیست. علائم اولیه مننژیت ویروسی و باکتریایی می‌توانند شبیه یکدیگر باشند.

مننژیت سلی و قارچی نیز ممکن است بسیار جدی باشند، به‌ویژه در افراد دچار نقص ایمنی.

بنابراین وجود علائم سازگار با مننژیت باید به ارزیابی فوری پزشکی منجر شود، نه انتظار در خانه برای مشخص‌شدن نوع بیماری.

تشخیص مننژیت

تشخیص باید هم وجود التهاب مننژ را بررسی کند و هم در صورت امکان علت آن را مشخص کند.

شرح حال و معاینه

پزشک درباره موارد زیر سؤال می‌کند:

• زمان شروع علائم

• تب و سردرد

• تغییر هوشیاری

• واکسیناسیون

• بیماری‌های اخیر

• تماس با بیمار

• سفر

• داروها

• نقص ایمنی

• جراحی یا ضربه اخیر سر

• نشت مایع مغزی نخاعی

معاینه شامل ارزیابی وضعیت هوشیاری، علائم حیاتی، علائم عصبی، پوست و نشانه‌های سپسیس است.

آزمایش خون

ممکن است شامل:

• شمارش سلول‌های خون

• شاخص‌های التهاب

• عملکرد کلیه و کبد

• الکترولیت‌ها

• قند خون

• لاکتات

• کشت خون

باشد.

در مننژیت باکتریایی، گرفتن کشت خون پیش از شروع آنتی‌بیوتیک در صورت امکان مفید است؛ اما نباید باعث تأخیر خطرناک در درمان شود.

پونکسیون کمری یا نمونه‌گیری مایع مغزی نخاعی

Lumbar Puncture یا LP یکی از مهم‌ترین آزمایش‌ها برای تشخیص مننژیت است.

پزشک با یک سوزن مخصوص از قسمت پایین کمر مقدار کمی مایع مغزی نخاعی یا CSF را جمع‌آوری می‌کند.

مایع ممکن است از نظر موارد زیر بررسی شود:

• تعداد و نوع سلول‌های سفید

• قند

• پروتئین

• رنگ‌آمیزی گرم

• کشت باکتری

• آزمایش‌های PCR

• آزمایش‌های اختصاصی ویروسی، قارچی یا سلی در صورت نیاز

الگوی یافته‌ها می‌تواند به افتراق مننژیت باکتریایی از بعضی انواع ویروسی یا سایر علل کمک کند.

آیا همه بیماران قبل از LP به CT مغز نیاز دارند؟

خیر.

انجام CT یا MRI قبل از LP برای همه بیماران توصیه نمی‌شود، زیرا می‌تواند شروع تشخیص و درمان را به تأخیر بیندازد.

تصویربرداری قبل از LP بیشتر زمانی مطرح می‌شود که پزشک نگران افزایش فشار داخل جمجمه یا یک ضایعه فضاگیر باشد؛ برای مثال در وجود:

• علائم عصبی کانونی جدید

• واکنش غیرطبیعی مردمک

• کاهش شدید سطح هوشیاری

• بعضی انواع تشنج یا وضعیت عصبی خاص

باشد.

اگر تصویربرداری لازم باشد، گرفتن آزمایش خون، شروع درمان لازم و پایدارکردن بیمار نباید برای انتظار جهت CT به تأخیر بیفتد.

کشت

کشت خون یا CSF می‌تواند باکتری عامل را مشخص و حساسیت آن به آنتی‌بیوتیک‌ها را تعیین کند.

PCR

آزمایش‌های مولکولی می‌توانند DNA یا RNA بعضی میکروب‌ها را شناسایی کنند و در مواردی که کشت منفی شده یا بیمار قبلاً آنتی‌بیوتیک دریافت کرده است، مفید باشند.

سایر آزمایش‌ها

بسته به شرایط ممکن است آزمایش‌هایی برای:

• سل

• کریپتوکوک

• HIV

• سایر قارچ‌ها

• آنتی‌بادی‌ها یا عوامل خودایمنی

درخواست شوند.

معیارهای تشخیص مننژیت

یک معیار منفرد که همه انواع مننژیت را تشخیص دهد وجود ندارد.

در محیط بالینی، تشخیص بر ترکیبی از موارد زیر استوار است:

• علائم و معاینه

• نتایج مایع مغزی نخاعی

• کشت خون یا CSF

• PCR یا سایر آزمایش‌های میکروبی

• آزمایش‌های خون

• در موارد خاص تصویربرداری

سازمان جهانی بهداشت همچنین برای اهداف مراقبت اپیدمیولوژیک، تعاریفی مانند «مورد مشکوک»، «محتمل» و «تأییدشده» دارد؛ این تعاریف برای نظام‌های مراقبت بیماری طراحی شده‌اند و نباید با معیار تصمیم‌گیری بالینی برای یک بیمار خاص اشتباه گرفته شوند.

درمان مننژیت

درمان کاملاً به علت بیماری بستگی دارد.

مهم‌ترین اصل این است که در فرد مشکوک به مننژیت باکتریایی، آنتی‌بیوتیک نباید برای انجام آزمایش یا تصویربرداری غیرضروری به‌طور قابل‌توجه به تأخیر بیفتد.

راهنمای NICE توصیه می‌کند در بیمار مشکوک به مننژیت باکتریایی، آنتی‌بیوتیک بیمارستانی در سریع‌ترین زمان ممکن و معمولاً در ساعت اول پس از ورود آغاز شود.

درمان مننژیت باکتریایی

درمان معمولاً در بیمارستان و با آنتی‌بیوتیک وریدی انجام می‌شود.

WHO در راهنمای جهانی ۲۰۲۵ برای درمان تجربی مننژیت باکتریایی حاد در کودکان بالاتر از یک ماه و بزرگسالان، سفتریاکسون (Ceftriaxone) یا سفوتاکسیم (Cefotaxime) وریدی را به‌عنوان پایه درمان تجربی توصیه می‌کند.

انتخاب دقیق درمان به موارد زیر بستگی دارد:

• سن

• بارداری

• وضعیت ایمنی

• احتمال لیستریا

• الگوی مقاومت میکروبی منطقه

• نتایج کشت و PCR

• حساسیت دارویی

• سابقه آلرژی

در مناطقی که مقاومت پنوموکوک به بعضی آنتی‌بیوتیک‌ها بالاست، ممکن است داروهای دیگری نیز تا مشخص‌شدن نتایج میکروبی به درمان اضافه شوند.

پوشش لیستریا

سفالوسپورین‌هایی مانند سفتریاکسون به‌تنهایی پوشش مناسبی علیه Listeria monocytogenes ندارند.

در افرادی که عوامل خطر لیستریا دارند، پزشک ممکن است آمپی‌سیلین یا آموکسی‌سیلین وریدی را به رژیم تجربی اضافه کند.

دگزامتازون

Dexamethasone یک کورتیکواستروئید است که در بعضی موارد مننژیت باکتریایی برای کاهش التهاب و احتمال برخی عوارض استفاده می‌شود.

بهترین زمان شروع آن معمولاً هم‌زمان یا کمی پیش از اولین دوز آنتی‌بیوتیک است، اما شروع آنتی‌بیوتیک نباید برای تجویز دگزامتازون به تأخیر بیفتد.

ادامه درمان به سن بیمار، عامل عفونت و پروتکل درمانی بستگی دارد. در راهنمای NICE، ادامه دگزامتازون به‌ویژه در مننژیت پنوموکوکی یا Hib توصیه می‌شود.

درمان حمایتی

بیمار ممکن است به اقدامات دیگری نیاز داشته باشد، از جمله:

• اکسیژن

• مایعات وریدی با پایش دقیق

• کنترل فشار خون

• درمان شوک

• درمان تشنج

• کنترل قند و اختلالات الکترولیتی

• مراقبت‌های ویژه

در بیماران بسیار بدحال، بستری در ICU ممکن است لازم باشد.

درمان مننژیت ویروسی

در بیشتر موارد خفیف، درمان اختصاصی ضدویروسی لازم نیست.

درمان ممکن است شامل:

• استراحت

• کنترل تب و درد

• مصرف مایعات کافی در صورت امکان

• پایش وضعیت بیمار

باشد.

اما پیش از آن باید علت جدی‌تر، به‌ویژه مننژیت باکتریایی، رد شود.

در برخی عفونت‌های ویروسی مشخص، مانند بعضی عفونت‌های هرپسی، درمان ضدویروسی ممکن است لازم باشد. انتخاب دارو به ویروس عامل و شدت بیماری بستگی دارد.

درمان مننژیت سلی

مننژیت سلی به درمان ترکیبی با چند داروی ضدسل نیاز دارد.

درمان معمولاً بسیار طولانی‌تر از مننژیت باکتریایی معمول است و در بسیاری از موارد کورتیکواستروئید نیز برای کاهش التهاب سیستم عصبی به درمان اضافه می‌شود.

رژیم دقیق با توجه به:

• سن

• حساسیت دارویی عامل سل

• HIV

• مقاومت دارویی

• وضعیت بالینی

تعیین می‌شود.

WHO در دستورالعمل‌های سل، درمان مننژیت سلی را جداگانه از سل ریوی معمول مدیریت می‌کند و برای بعضی کودکان و نوجوانان رژیم‌های مشخص کوتاه‌تر یا طولانی‌تر را بر اساس شرایط بیمار در نظر می‌گیرد.

درمان مننژیت قارچی

درمان بسته به قارچ متفاوت است.

برای مثال، در مننژیت کریپتوکوکی معمولاً یک مرحله درمان اولیه قوی و سپس مراحل تثبیت و نگهدارنده وجود دارد.

در بیماری شدید مغزی ناشی از کریپتوکوک، داروهایی مانند:

• آمفوتریسین B لیپوزومال

• فلوسیتوزین

• فلوکونازول

در ترکیب‌ها و مراحل مختلف درمان استفاده می‌شوند.

این درمان‌ها می‌توانند عوارض مهم کلیوی، خونی یا الکترولیتی داشته باشند و باید تحت پایش دقیق پزشکی انجام شوند.

درمان مننژیت انگلی

درمان به انگل عامل بستگی دارد و یک رژیم واحد برای همه انواع وجود ندارد.

گاهی علاوه بر داروی ضدانگل، کنترل واکنش التهابی بدن با کورتیکواستروئید یا اقدامات حمایتی اهمیت زیادی دارد.

درمان مننژیت غیرعفونی

درمان بر عامل زمینه‌ای متمرکز است.

ممکن است شامل درمان بیماری خودایمنی، سرطان یا قطع داروی مسئول تحت نظر پزشک باشد.

داروهای مورد استفاده برای مننژیت

داروی مناسب فقط پس از ارزیابی نوع احتمالی مننژیت، سن و شرایط بیمار انتخاب می‌شود.

سفتریاکسون

گروه: سفالوسپورین نسل سوم
کاربرد: یکی از داروهای اصلی درمان تجربی مننژیت باکتریایی
عوارض مهم: واکنش حساسیتی، اسهال و برخی تغییرات آزمایشگاهی
نکته: انتخاب و مقدار دارو در مننژیت باید در بیمارستان انجام شود.

سفوتاکسیم

گروه: سفالوسپورین نسل سوم
کاربرد: جایگزین مهم سفتریاکسون در شرایط خاص
نکته: در بعضی نوزادان یا شرایطی که سفتریاکسون مناسب نیست استفاده می‌شود.

آمپی‌سیلین یا آموکسی‌سیلین

گروه: پنی‌سیلین‌ها
کاربرد: پوشش Listeria monocytogenes در بیماران دارای عوامل خطر و درمان موارد تأییدشده
عوارض مهم: حساسیت، اسهال و در موارد نادر واکنش‌های شدید

وانکومایسین

گروه: آنتی‌بیوتیک گلیکوپپتیدی
کاربرد: ممکن است در بعضی پروتکل‌ها و مناطقی که مقاومت پنوموکوکی اهمیت دارد به درمان تجربی اضافه شود.
عوارض مهم: آسیب کلیوی و واکنش‌های مرتبط با انفوزیون؛ به پایش نیاز دارد.

دگزامتازون

گروه: کورتیکواستروئید
کاربرد: کاهش التهاب در بعضی مننژیت‌های باکتریایی
نکته: جایگزین آنتی‌بیوتیک نیست و زمان تجویز آن اهمیت دارد.

آسیکلوویر

گروه: ضدویروس
کاربرد: در برخی عفونت‌های سیستم عصبی ناشی از ویروس‌های هرپس
عوارض مهم: از جمله آسیب کلیوی در شرایط خاص؛ نیاز به تنظیم درمان بر اساس وضعیت بیمار دارد.

آسیکلوویر نباید به‌طور خودکار برای هر مورد مشکوک به مننژیت تجویز شود. NICE توصیه می‌کند مصرف تجربی آن زمانی جدی‌تر مطرح شود که عفونت هرپس سیستم عصبی، به‌خصوص انسفالیت هرپسی، از نظر بالینی محتمل باشد.

داروهای ضدسل

در مننژیت سلی ترکیبی از چند داروی ضدسل استفاده می‌شود و رژیم درمان طولانی است.

داروهای ضدقارچ

بسته به قارچ ممکن است از آمفوتریسین B، فلوسیتوزین، فلوکونازول یا سایر داروهای ضدقارچ استفاده شود.

هیچ‌یک از این داروها برای مصرف خودسرانه مناسب نیستند.

درمان خانگی و مراقبت از خود

مننژیت مشکوک بیماری‌ای نیست که ابتدا در خانه درمان شود.

اگر فرد علائمی دارد که احتمال مننژیت را مطرح می‌کنند، به‌خصوص تب همراه با سردرد شدید، سفتی گردن، گیجی، کاهش هوشیاری، تشنج یا راش غیرمحو‌شونده، باید سریع ارزیابی پزشکی شود.

پس از آنکه پزشک نوع خفیف مننژیت ویروسی را تشخیص داد و اجازه مراقبت در منزل داد، اقدامات حمایتی ممکن است شامل:

• استراحت

• مصرف مایعات کافی

• داروهای معمول کنترل تب یا درد طبق نظر پزشک

• پرهیز از فعالیت سنگین تا بهبود

باشند.

مصرف خودسرانه آنتی‌بیوتیک برای سردرد و تب نه‌تنها درمان مناسبی نیست، بلکه ممکن است نتایج آزمایش‌ها را تغییر دهد و مقاومت میکروبی ایجاد کند.

تغذیه در مننژیت

رژیم غذایی خاصی وجود ندارد که خود مننژیت را درمان کند.

در مرحله حاد، وضعیت تغذیه و مایعات بر اساس شدت بیماری مدیریت می‌شود. بیمارانی که سطح هوشیاری پایینی دارند ممکن است نتوانند به‌طور ایمن غذا یا مایعات خوراکی مصرف کنند.

پس از بهبود، یک رژیم غذایی متعادل برای دوران نقاهت مناسب است.

هیچ مکمل غذایی، ویتامین، گیاه دارویی یا رژیم خاصی جایگزین آنتی‌بیوتیک در مننژیت باکتریایی یا درمان اختصاصی سایر انواع مننژیت نیست.

پیشگیری از مننژیت

بخش مهمی از مننژیت‌های عفونی قابل پیشگیری هستند.

واکسیناسیون

مهم‌ترین ابزار پیشگیری از چند نوع جدی مننژیت باکتریایی، واکسیناسیون است.

واکسن‌هایی برای پیشگیری از بیماری‌های ناشی از:

• مننگوکوک

• پنوموکوک

• Haemophilus influenzae نوع b

وجود دارند.

واکسن‌های دیگری نیز با جلوگیری از بیماری‌هایی مانند:

• سرخک

• اوریون

• آبله‌مرغان

• آنفلوانزا

می‌توانند احتمال برخی علل ویروسی مننژیت را کاهش دهند.

برنامه و گروه‌های هدف واکسیناسیون بر اساس کشور، سن، بیماری‌های زمینه‌ای و شرایط سفر متفاوت است.

آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه برای تماس نزدیک

در بیماری مننگوکوکی، بعضی افراد دارای تماس نزدیک با بیمار باید در کوتاه‌ترین زمان ممکن آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه یا Chemoprophylaxis دریافت کنند.

این موضوع معمولاً شامل همه افرادی که صرفاً در یک ساختمان یا محیط عمومی کنار بیمار بوده‌اند نمی‌شود.

پزشک یا مرکز بهداشت بر اساس نوع تماس مشخص می‌کند چه کسی نیاز به داروی پیشگیرانه دارد.

داروهای مورد استفاده می‌توانند شامل ریفامپین، سفتریاکسون یا در بعضی شرایط سیپروفلوکساسین باشند. انتخاب دارو به سن، بارداری و الگوی مقاومت میکروبی منطقه بستگی دارد. افزایش مقاومت مننگوکوک به سیپروفلوکساسین در بعضی مناطق باعث شده انتخاب دارو بر اساس داده‌های محلی اهمیت بیشتری پیدا کند.

بهداشت دست

شستن منظم دست‌ها، به‌خصوص پس از استفاده از توالت، تعویض پوشک و پیش از غذا، می‌تواند انتقال بعضی ویروس‌های عامل مننژیت را کاهش دهد.

استفاده نکردن از وسایل مشترک دهانی

در شرایطی که خطر انتقال ترشحات تنفسی وجود دارد بهتر است از اشتراک وسایلی مانند:

• لیوان

• بطری

• مسواک

• وسایل دهانی

با فرد بیمار خودداری شود.

پیشگیری از نیش پشه

برای بعضی ویروس‌هایی که از طریق پشه منتقل می‌شوند، جلوگیری از نیش حشرات می‌تواند خطر بیماری را کاهش دهد.

آیا مننژیت قابل درمان است؟

بسیاری از انواع مننژیت قابل درمان هستند، اما نتیجه به علت و سرعت شروع درمان بستگی دارد.

مننژیت باکتریایی با آنتی‌بیوتیک مناسب درمان می‌شود، اما حتی با درمان صحیح ممکن است عوارض جدی ایجاد شود.

مننژیت ویروسی خفیف اغلب خودمحدودشونده است.

مننژیت سلی و قارچی نیز قابل درمان هستند، اما درمان آنها طولانی‌تر و پیچیده‌تر است.

بنابراین عبارت «درمان کامل مننژیت» بدون مشخص‌کردن علت بیماری دقیق نیست.

آیا مننژیت عود می‌کند؟

بیشتر افراد تنها یک بار دچار مننژیت می‌شوند، اما عود ممکن است رخ دهد.

مننژیت عودکننده می‌تواند پزشک را به بررسی عواملی مانند:

• نقص ایمنی

• نشت مایع مغزی نخاعی

• اختلالات ساختاری

• بعضی عفونت‌های ویروسی مانند HSV-2

• نقص سیستم کمپلمان

• مشکلات طحال

وادار کند.

بروز چند دوره مننژیت نیازمند بررسی تخصصی علت زمینه‌ای است.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

مراجعه پزشکی فوری

برخلاف بسیاری از بیماری‌ها، در مننژیت مرز میان «مراجعه معمول» و «اورژانسی» بسیار محدود است.

وجود ترکیبی از موارد زیر باید سریع بررسی شود:

• تب همراه با سردرد شدید

• سفتی گردن

• استفراغ مکرر همراه سردرد و تب

• حساسیت شدید به نور همراه تب و سردرد

• خواب‌آلودگی یا رفتار غیرعادی

• گیجی

• بدحال‌شدن سریع

در نوزاد، تب همراه با بی‌حالی شدید، تغذیه ضعیف، تحریک‌پذیری غیرعادی یا برجستگی ملاج نیز نیاز به ارزیابی سریع دارد.

مراجعه اورژانسی

در صورت وجود موارد زیر باید فوراً از خدمات اورژانسی استفاده شود:

• کاهش سطح هوشیاری یا سخت بیدارشدن

• تشنج

• گیجی شدید

• ضعف یا اختلال عصبی جدید

• مشکل تنفسی

• افت شدید وضعیت عمومی

• علائم شوک

• راش قرمز یا بنفشی که با فشار محو نمی‌شود

• سردی دست و پا همراه با بدحالی شدید

• تنفس سریع همراه با تب و کاهش هوشیاری

در مننژیت احتمالی نباید برای ظاهرشدن همه علائم کلاسیک یا راش پوستی صبر کرد.

مننژیت در کودکان

علت بیماری با سن کودک تغییر می‌کند.

در نوزادان، عواملی مانند:

• استرپتوکوک گروه B

• E. coli

• برخی سایر باکتری‌های گرم منفی

• پنوموکوک

اهمیت دارند.

در کودکان بزرگ‌تر، پنوموکوک، مننگوکوک و Hib از عوامل مهم مننژیت باکتریایی هستند.

کودکان ممکن است همه علائم کلاسیک بزرگسالان را نشان ندهند.

عوارضی مانند کاهش شنوایی و مشکلات تکاملی نیز اهمیت ویژه دارند؛ بنابراین پس از بهبود از مننژیت باکتریایی ممکن است ارزیابی شنوایی و پیگیری رشد عصبی و تکاملی توصیه شود.

مننژیت در نوزادان

مننژیت نوزادی باید جداگانه مورد توجه قرار گیرد.

نوزاد ممکن است فقط با:

• بی‌حالی

• کاهش شیر خوردن

• نوسان دمای بدن

• تحریک‌پذیری

• آپنه

• تشنج

• تغییر تون عضلانی

مراجعه کند و سفتی گردن وجود نداشته باشد.

نوزادان مشکوک به مننژیت معمولاً نیازمند ارزیابی سریع بیمارستانی هستند.

راهنمای عمومی WHO سال ۲۰۲۵ عمدتاً کودکان بالاتر از یک ماه، نوجوانان و بزرگسالان را پوشش می‌دهد؛ درمان عفونت‌های جدی در نوزادان پروتکل‌های اختصاصی خود را دارد.

مننژیت در زنان

اصول تشخیص و درمان در زنان و مردان عمدتاً مشابه است.

تفاوت اصلی زمانی اهمیت پیدا می‌کند که بیمار باردار باشد یا احتمال بارداری وجود داشته باشد؛ زیرا خطر بعضی عفونت‌ها و انتخاب بعضی داروها متفاوت می‌شود.

مننژیت در بارداری

یکی از عفونت‌های مهم در بارداری لیستریوز است.

Listeria monocytogenes می‌تواند از طریق بعضی مواد غذایی آلوده منتقل شود و زنان باردار نسبت به عفونت تهاجمی آن آسیب‌پذیرتر هستند. عفونت ممکن است بر مادر، جنین یا نوزاد اثر بگذارد.

اگر مننژیت باکتریایی در بارداری مطرح باشد، درمان بیمارستانی نباید به تأخیر بیفتد و آنتی‌بیوتیک‌ها بر اساس عامل احتمالی و ایمنی آنها در بارداری انتخاب می‌شوند.

مننژیت در سالمندان

در سالمندان ممکن است علائم کلاسیک کمتر واضح باشند.

به‌جای سردرد و سفتی گردن شدید، ممکن است علائمی مانند:

• گیجی

• خواب‌آلودگی

• کاهش فعالیت

• افت عملکرد عمومی

برجسته‌تر باشند.

همچنین خطر بعضی عوامل، از جمله پنوموکوک و لیستریا، افزایش پیدا می‌کند.

وجود بیماری‌های زمینه‌ای، اختلال کلیه و مصرف هم‌زمان چند دارو نیز بر انتخاب و مقدار داروهای درمانی اثر می‌گذارد.

زندگی پس از مننژیت

پایان دوره عفونت همیشه به معنای پایان همه آثار بیماری نیست.

پس از مننژیت شدید ممکن است نیاز به پیگیری مواردی مانند:

• شنوایی

• بینایی

• حافظه و تمرکز

• تکلم

• تعادل

• قدرت عضلانی

• کنترل تشنج

• عملکرد تحصیلی کودکان

• سلامت روان

وجود داشته باشد.

توان‌بخشی ممکن است شامل فیزیوتراپی، کاردرمانی، گفتاردرمانی، ارزیابی شنوایی و حمایت‌های روان‌شناختی باشد.

WHO در دستورالعمل جدید خود بر اهمیت مراقبت طولانی‌مدت از عوارض مننژیت و صرفاً درمان مرحله حاد تأکید کرده است.

پیش‌آگهی مننژیت

پیش‌آگهی کاملاً به نوع بیماری بستگی دارد.

مننژیت ویروسی خفیف در بیشتر افراد پیش‌آگهی خوبی دارد و معمولاً طی ۷ تا ۱۰ روز بهتر می‌شود.

مننژیت باکتریایی بسیار جدی‌تر است. عوامل مرتبط با نتیجه بیماری عبارت‌اند از:

• سرعت شروع درمان

• باکتری عامل

• سن

• سطح هوشیاری هنگام مراجعه

• وجود سپسیس یا شوک

• وجود تشنج

• بیماری‌های زمینه‌ای

• وضعیت سیستم ایمنی

حتی با بهترین درمان نیز خطر مرگ یا عوارض پایدار به صفر نمی‌رسد.

پیش‌آگهی یک فرد مشخص را نمی‌توان صرفاً با نام بیماری پیش‌بینی کرد.

آیا مننژیت واگیردار است؟

بعضی انواع آن می‌توانند منتقل شوند و بعضی نه.

مننگوکوک و برخی ویروس‌های عامل مننژیت می‌توانند بین افراد منتقل شوند. مننژیت قارچی معمولاً مسری نیست و مننژیت غیرعفونی نیز منتقل نمی‌شود.

آیا مننژیت خطرناک است؟

نوع باکتریایی می‌تواند بسیار خطرناک و حتی طی چند ساعت تهدیدکننده زندگی باشد. مننژیت سلی و قارچی نیز در بعضی بیماران جدی هستند. بسیاری از مننژیت‌های ویروسی خفیف‌ترند، اما تشخیص نوع بیماری بر اساس علائم در خانه ممکن نیست.

اولین علائم مننژیت چیست؟

تب، سردرد، احساس بیماری، تهوع یا استفراغ ممکن است از علائم اولیه باشند. پس از آن سفتی گردن، حساسیت به نور، خواب‌آلودگی یا گیجی ممکن است ظاهر شوند.

آیا برای مننژیت حتماً باید سفتی گردن وجود داشته باشد؟

خیر. همه بیماران سفتی واضح گردن ندارند. این علامت به‌خصوص ممکن است در نوزادان و بعضی سالمندان واضح نباشد.

آیا مننژیت همیشه راش پوستی ایجاد می‌کند؟

خیر. راش بیشتر با بعضی موارد بیماری مننگوکوکی همراه است. فرد ممکن است مننژیت شدید داشته باشد ولی هیچ راشی نداشته باشد.

تست لیوان برای راش مننژیت چیست؟

گاهی برای بررسی محو نشدن لکه‌های پوستی با فشار، یک سطح شفاف روی پوست فشار داده می‌شود. باقی‌ماندن لکه‌های قرمز یا بنفش می‌تواند نگران‌کننده باشد.

با این حال، این روش یک آزمایش تشخیصی برای مننژیت نیست و نباید مراجعه به اورژانس را به انتظار ایجاد راش یا انجام این تست موکول کرد.

مننژیت چگونه تشخیص داده می‌شود؟

شرح حال و معاینه اهمیت دارند، اما معمولاً آزمایش خون و نمونه‌گیری از مایع مغزی نخاعی بخش اصلی تشخیص هستند. PCR، کشت و در شرایط خاص تصویربرداری نیز ممکن است لازم باشند.

آیا پونکسیون کمری خطرناک است؟

LP یک روش پزشکی رایج است و در صورت انجام صحیح معمولاً ایمن است. با این حال در بعضی وضعیت‌ها، مانند وجود علائم مشخص افزایش فشار داخل جمجمه، خونریزی یا ناپایداری شدید بیمار، ابتدا باید شرایط ارزیابی و اصلاح شود.

آیا برای تشخیص مننژیت همیشه CT لازم است؟

خیر. CT قبل از LP به‌صورت روتین توصیه نمی‌شود و فقط در شرایط خاص لازم است.

آیا مننژیت با آنتی‌بیوتیک درمان می‌شود؟

مننژیت باکتریایی به آنتی‌بیوتیک نیاز دارد، اما آنتی‌بیوتیک مننژیت ویروسی را درمان نمی‌کند. درمان قارچی، سلی و انگلی نیز متفاوت است.

مننژیت ویروسی چقدر طول می‌کشد؟

بیشتر موارد خفیف طی حدود ۷ تا ۱۰ روز بهتر می‌شوند، اگرچه بعضی علائم مانند خستگی ممکن است بیشتر ادامه پیدا کنند.

آیا مننژیت باعث ناشنوایی می‌شود؟

بله. کاهش شنوایی یکی از عوارض شناخته‌شده مننژیت باکتریایی است. به همین دلیل در بعضی بیماران بررسی شنوایی پس از بیماری توصیه می‌شود.

آیا فردی که کنار بیمار مبتلا به مننژیت بوده باید آنتی‌بیوتیک بخورد؟

نه در همه انواع مننژیت و نه برای هر نوع تماس.

در بیماری مننگوکوکی، بعضی تماس‌های نزدیک باید داروی پیشگیرانه دریافت کنند. تصمیم باید توسط پزشک یا مسئولان بهداشت عمومی گرفته شود.

آیا واکسن از همه انواع مننژیت جلوگیری می‌کند؟

خیر. واکسن واحدی که از همه انواع مننژیت جلوگیری کند وجود ندارد.

با این حال واکسن‌ها می‌توانند از چند علت مهم و خطرناک مننژیت، از جمله مننگوکوک، پنوموکوک و Hib پیشگیری کنند.

آیا مننژیت دوباره برمی‌گردد؟

ممکن است، ولی عود مکرر طبیعی تلقی نمی‌شود. در صورت چند بار ابتلا، پزشک ممکن است نقص ایمنی، نشت مایع مغزی نخاعی، مشکلات ساختاری یا بعضی عفونت‌های خاص را بررسی کند.

آیا مننژیت درمان خانگی دارد؟

برای مننژیت مشکوک خیر. ابتدا باید علت جدی و به‌ویژه نوع باکتریایی رد شود. مراقبت خانگی فقط پس از تشخیص پزشکی بعضی موارد خفیف، مانند مننژیت ویروسی بدون عارضه، مناسب است.

آیا مننژیت باعث آسیب مغزی می‌شود؟

در موارد شدید، به‌خصوص مننژیت باکتریایی، امکان آسیب عصبی و مغزی وجود دارد. شروع سریع درمان احتمال عوارض را کاهش می‌دهد، اما خطر را کاملاً از بین نمی‌برد.

مننژیت در کودکان خطرناک‌تر است؟

بعضی گروه‌های کودکان، به‌خصوص نوزادان، در معرض خطر بیشتری قرار دارند. همچنین تشخیص در این سن ممکن است دشوارتر باشد زیرا علائم کلاسیک همیشه دیده نمی‌شوند.

آیا فرد مبتلا به مننژیت می‌تواند به مدرسه یا محل کار برگردد؟

زمان بازگشت به علت بیماری و وضعیت فرد بستگی دارد.

در بیماری‌های مسری مانند عفونت مننگوکوکی یا بعضی عفونت‌های ویروسی، پزشک و در صورت لزوم واحد بهداشت عمومی زمان مناسب بازگشت را تعیین می‌کنند. در مننژیت غیرمسری چنین محدودیتی از نظر انتقال بیماری وجود ندارد، هرچند بیمار ممکن است برای بهبودی جسمی به استراحت بیشتری نیاز داشته باشد.

• مننژیت التهاب پرده‌های اطراف مغز و نخاع است و می‌تواند باکتریایی، ویروسی، قارچی، سلی، انگلی یا غیرعفونی باشد.

• مننژیت باکتریایی یک اورژانس پزشکی است و می‌تواند در مدت کوتاهی به بیماری شدید، سپسیس، آسیب عصبی یا مرگ منجر شود.

• تب، سردرد و سفتی گردن از علائم کلاسیک هستند، اما همه بیماران هر سه علامت را ندارند.

• گیجی، کاهش هوشیاری، تشنج، بدحال‌شدن سریع و راش غیرمحو‌شونده از نشانه‌هایی هستند که نیاز به ارزیابی فوری دارند.

• تشخیص معمولاً با معاینه، آزمایش خون و بررسی مایع مغزی نخاعی انجام می‌شود؛ CT قبل از LP برای همه بیماران لازم نیست.

• در مننژیت باکتریایی، شروع سریع آنتی‌بیوتیک اهمیت حیاتی دارد و نباید برای آزمایش‌های غیرضروری به تأخیر بیفتد.

• واکسن‌های مننگوکوک، پنوموکوک و Hib از چند علت مهم مننژیت باکتریایی پیشگیری می‌کنند.

• برخی تماس‌های نزدیک بیماران مبتلا به بیماری مننگوکوکی به آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه نیاز دارند.

• پس از مننژیت شدید، ارزیابی عوارضی مانند کاهش شنوایی، مشکلات شناختی، تشنج و اختلال حرکتی ممکن است لازم باشد.

نام فارسی بیماری: مننژیت، التهاب پرده‌های مغز و نخاع

نام انگلیسی: Meningitis

نام علمی یا پزشکی: Meningitis

نام‌های دیگر: التهاب مننژ، التهاب پرده‌های مغز و نخاع

دسته بیماری: بیماری التهابی سیستم عصبی مرکزی؛ می‌تواند عفونی یا غیرعفونی باشد.

سیستم یا اندام درگیر: مننژها، یعنی پرده‌های اطراف مغز و نخاع؛ در مواردی مغز، اعصاب و سایر اندام‌ها نیز ممکن است درگیر شوند.

عفونی یا غیرعفونی: هر دو حالت امکان‌پذیر است؛ بیشتر موارد شایع ناشی از عفونت هستند.

مسری یا غیرمسری: به علت بستگی دارد. بعضی عوامل باکتریایی و ویروسی قابل انتقال‌اند، اما بسیاری از انواع قارچی و غیرعفونی مسری نیستند.

حاد یا مزمن: بعضی انواع مانند مننژیت باکتریایی حاد هستند؛ انواع سلی و بعضی مننژیت‌های قارچی ممکن است سیر طولانی‌تر داشته باشند.

قابل پیشگیری: بخشی از موارد با واکسیناسیون، کنترل تماس و سایر اقدامات پیشگیرانه قابل پیشگیری هستند.

قابل درمان یا قابل کنترل: بسیاری از انواع قابل درمان هستند، اما نتیجه به علت و سرعت شروع درمان بستگی دارد.

مهم‌ترین علائم: تب، سردرد، سفتی گردن، تهوع و استفراغ، حساسیت به نور، گیجی و کاهش سطح هوشیاری

مهم‌ترین عوامل خطر: سن کم یا بالا، واکسیناسیون ناکافی، نقص ایمنی، نبود یا اختلال عملکرد طحال، نقص کمپلمان، تماس نزدیک با بیماری مننگوکوکی و نشت مایع مغزی نخاعی

مهم‌ترین عوارض: کاهش شنوایی، تشنج، آسیب عصبی، اختلال حافظه و یادگیری، ضعف اندام، سپسیس، شوک و مرگ

روش‌های اصلی تشخیص: شرح حال و معاینه، آزمایش خون و کشت خون، پونکسیون کمری و بررسی CSF، کشت و PCR؛ تصویربرداری در موارد انتخاب‌شده

روش‌های اصلی درمان: آنتی‌بیوتیک وریدی در مننژیت باکتریایی، درمان حمایتی در بیشتر مننژیت‌های ویروسی، داروهای ضدسل برای مننژیت سلی، داروهای ضدقارچ برای مننژیت قارچی و درمان علت زمینه‌ای در مننژیت غیرعفونی

تخصص پزشکی اصلی: بیماری‌های عفونی، مغز و اعصاب، طب اورژانس

تخصص‌های دیگری که ممکن است نقش داشته باشند: اطفال، مراقبت‌های ویژه، عفونی کودکان، گوش و حلق و بینی یا شنوایی‌شناسی، توان‌بخشی، ریه و سل، ایمونولوژی و سایر تخصص‌ها بر اساس عوارض و علت بیماری