کیفوز یا خمیدگی بالای پشت

ستون فقرات انسان از پهلو کاملاً صاف نیست. ناحیه گردن و کمر دارای قوس رو به جلو یا لوردوز (Lordosis) و قسمت سینه‌ای دارای قوس طبیعی رو به عقب یا کیفوز است.

این قوس‌های طبیعی کمک می‌کنند سر و تنه در تعادل قرار گیرند و فشارهای واردشده به ستون فقرات بهتر تحمل شوند. بنابراین وجود کیفوز به‌خودی‌خود بیماری نیست.

اصطلاح دقیق‌تر برای افزایش غیرطبیعی این قوس Hyperkyphosis یا هایپرکیفوز است، ولی در استفاده بالینی معمولاً همان واژه «کیفوز» برای خمیدگی بیش‌ازحد پشت استفاده می‌شود.

میزان شیوع به نوع کیفوز، سن و تعریف استفاده‌شده در مطالعه بستگی دارد و یک عدد واحد برای همه انواع وجود ندارد.

کیفوز وضعیتی در نوجوانان نسبتاً شایع است. درباره کیفوز شوئرمن، مطالعات میزان شیوع متفاوتی گزارش کرده‌اند و یک مرور تخصصی محدوده‌ای حدود ۰٫۴ تا ۸ درصد را ذکر کرده است.

در سنین بالاتر نیز افزایش قوس سینه‌ای بیشتر دیده می‌شود و می‌تواند با تغییرات وابسته به سن، ضعف عضلات و شکستگی‌های مهره‌ای ناشی از پوکی استخوان ارتباط داشته باشد.

کیفوز وضعیتی

Postural Kyphosis معمولاً در نوجوانان دیده می‌شود و ناشی از تغییر شکل استخوان‌های مهره نیست.

قوس در این حالت انعطاف‌پذیر است؛ یعنی فرد با ایستادن صاف یا اصلاح وضعیت بدن می‌تواند مقدار زیادی از خمیدگی را اصلاح کند. ساختار مهره‌ها در تصویربرداری طبیعی است.

کیفوز شوئرمن

Scheuermann’s Kyphosis نوعی کیفوز ساختاری است که اغلب در دوران رشد نوجوانی ظاهر می‌شود.

در این بیماری قسمت جلویی بعضی مهره‌ها کمتر از قسمت پشتی رشد می‌کند و مهره به شکل گوه درمی‌آید. در تعریف کلاسیک تصویربرداری، گوه‌ای شدن حداقل ۵ درجه در سه مهره متوالی از معیارهای مهم تشخیص است. قوس معمولاً نسبت به کیفوز وضعیتی سفت‌تر و کمتر قابل اصلاح است.

کیفوز مادرزادی

Congenital Kyphosis زمانی ایجاد می‌شود که ستون فقرات جنین در دوران داخل رحم به‌درستی تشکیل یا تقسیم نشده باشد.

این نوع نسبتاً نادر است، اما می‌تواند با رشد کودک پیشرفت کند و برخی انواع آن به درمان جراحی در سن پایین نیاز دارند.

کیفوز ناشی از پوکی استخوان

در سالمندان، شکستگی‌های فشاری مهره‌ها در اثر استئوپوروز یا پوکی استخوان می‌توانند باعث کاهش ارتفاع جلوی مهره و افزایش تدریجی خمیدگی پشت شوند.

چند شکستگی مهره‌ای می‌توانند باعث کاهش قد و ایجاد وضعیت خمیده شوند.

کیفوز پس از آسیب یا جراحی

شکستگی ستون فقرات، آسیب شدید یا گاهی تغییرات بعد از جراحی ستون فقرات می‌توانند سبب ایجاد کیفوز ساختاری شوند.

علائم شایع

بسته به شدت و علت، علائم ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• گرد یا خمیده دیده شدن قسمت بالای پشت

• افتادگی یا گرد شدن شانه‌ها

• درد پشت

• سفتی ستون فقرات

• خستگی عضلات پشت

• کاهش انعطاف‌پذیری ستون فقرات

کیفوز خفیف ممکن است هیچ علامتی به‌جز تغییر ظاهری نداشته باشد.

علائم کیفوز شوئرمن

در نوجوان ممکن است علاوه بر خمیدگی نسبتاً ثابت پشت، درد به‌ویژه پس از نشستن یا فعالیت طولانی ایجاد شود. قوس معمولاً با درخواست از فرد برای صاف ایستادن کاملاً اصلاح نمی‌شود.

علائم موارد شدید

در کیفوز بسیار شدید ممکن است:

• درد قابل‌توجه

• اختلال در تعادل بدن

• محدودیت فعالیت

• مشکلات عصبی

• و به‌ندرت مشکلات تنفسی

ایجاد شوند.

مدت بیماری به علت بستگی دارد.

کیفوز وضعیتی در نوجوانان می‌تواند با اصلاح عادت‌های بدنی، رشد، ورزش و تقویت عضلات بهتر شود.

کیفوز شوئرمن یک تغییر ساختاری است و قوس ایجادشده ممکن است پس از پایان رشد نیز باقی بماند، هرچند بسیاری از بیماران با بیماری خفیف زندگی طبیعی و فعال دارند.

کیفوز ناشی از شکستگی یا تغییرات تخریبی در بزرگسالان نیز معمولاً یک مشکل مزمن است و درمان بیشتر بر کاهش درد، جلوگیری از شکستگی‌های جدید و حفظ عملکرد تمرکز دارد.

علت‌ها بسته به نوع بیماری متفاوت‌اند و می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• وضعیت نامناسب بدن

• اختلال رشد مهره‌ها در بیماری شوئرمن

• ناهنجاری مادرزادی ستون فقرات

• شکستگی مهره

• پوکی استخوان

• افزایش سن و تغییرات تخریبی

• آسیب شدید ستون فقرات

• بعضی بیماری‌های عصبی‌عضلانی

• به‌ندرت عفونت یا تومورهای ستون فقرات

علت دقیق کیفوز شوئرمن هنوز کاملاً مشخص نیست و احتمالاً عوامل رشد، مکانیکی و ژنتیکی در آن نقش دارند.

بسته به نوع بیماری، عوامل مرتبط می‌توانند شامل:

• دوره رشد سریع نوجوانی

• زمینه خانوادگی در کیفوز شوئرمن

• پوکی استخوان

• افزایش سن

• شکستگی مهره‌ها

• سابقه آسیب ستون فقرات

• برخی بیماری‌های عصبی‌عضلانی

• بعضی ناهنجاری‌های مادرزادی

باشند.

«نشستن خمیده» بیشتر با کیفوز وضعیتی ارتباط دارد و نباید آن را علت همه انواع کیفوز دانست.

بیشتر کیفوزهای خفیف عارضه جدی ایجاد نمی‌کنند.

در موارد شدید یا پیش‌رونده ممکن است موارد زیر دیده شوند:

• درد مزمن پشت

• کاهش انعطاف‌پذیری

• کاهش عملکرد فیزیکی

• تغییر تصویر بدنی

• اختلال تعادل

• فشار عصبی در موارد نادر

• اختلال تنفسی در انحناهای بسیار شدید

جراحی نیز مانند هر جراحی بزرگ ستون فقرات می‌تواند با عوارضی مانند عفونت، خون‌ریزی، آسیب عصبی، مشکلات ابزار جراحی یا ایجاد تغییر شکل در مجاورت ناحیه فیوژن همراه باشد.

در بیشتر افراد، به‌ویژه در کیفوز وضعیتی یا قوس‌های خفیف، بیماری خطرناک نیست.

اهمیت کیفوز زمانی بیشتر می‌شود که:

• قوس سریعاً در حال پیشرفت باشد.

• درد قابل‌توجه ایجاد کند.

• بسیار سفت و شدید باشد.

• علائم عصبی وجود داشته باشد.

• تنفس مختل شده باشد.

• یا علت زمینه‌ای مانند شکستگی، پوکی استخوان، عفونت یا تومور مطرح باشد.

شرح حال و معاینه

پزشک شکل ستون فقرات را هنگام ایستادن و خم شدن بررسی می‌کند و مشخص می‌کند قوس تا چه اندازه انعطاف‌پذیر است.

توان عضلانی، حس، رفلکس‌ها و در صورت نیاز نحوه راه رفتن نیز بررسی می‌شوند.

رادیوگرافی

عکس ساده ایستاده ستون فقرات از نمای جانبی مهم‌ترین روش برای اندازه‌گیری میزان قوس و بررسی شکل مهره‌هاست.

در شوئرمن ممکن است مهره‌های گوه‌ای‌شکل و تغییرات صفحات انتهایی مهره مشاهده شوند.

MRI

MRI برای همه بیماران لازم نیست.

اگر:

• علائم عصبی وجود داشته باشد،

• درد غیرمعمول باشد،

• احتمال درگیری نخاع مطرح شود،

• یا پزشک به بیماری زمینه‌ای دیگری شک داشته باشد،

ممکن است MRI درخواست شود.

CT Scan

CT در بعضی شکستگی‌ها، ناهنجاری‌های پیچیده استخوانی یا برنامه‌ریزی جراحی استفاده می‌شود.

بررسی پوکی استخوان

در فرد مسن یا کسی که دچار شکستگی مهره‌ای با ضربه کم شده است، بررسی تراکم استخوان با DEXA و ارزیابی پوکی استخوان ممکن است ضروری باشد.

کیفوز باید از شرایطی مانند:

• اسکولیوز

• لوردوز غیرطبیعی

• شکستگی مهره

• پوکی استخوان

• بیماری‌های التهابی ستون فقرات

• ناهنجاری‌های مادرزادی

• تومور یا عفونت ستون فقرات

• اختلالات عصبی‌عضلانی

افتراق داده شود.

اسکولیوز عمدتاً انحنای جانبی همراه با چرخش ستون فقرات است، در حالی که کیفوز به افزایش قوس در صفحه جانبی بدن اشاره دارد.

درمان بر اساس نوع بیماری، شدت قوس، سن و مرحله رشد، درد و روند پیشرفت تعیین می‌شود.

مشاهده و پیگیری

قوس‌های خفیف که درد یا پیشرفت قابل‌توجه ندارند ممکن است فقط نیازمند پیگیری باشند.

در کودکان و نوجوانان هنوز در حال رشد، معاینات و گاهی رادیوگرافی‌های دوره‌ای برای بررسی پیشرفت انجام می‌شوند.

فیزیوتراپی و ورزش

فیزیوتراپی می‌تواند شامل:

• تقویت عضلات بازکننده پشت

• تقویت عضلات مرکزی بدن

• تمرین وضعیت صحیح بدن

• کشش عضلات کوتاه‌شده

• افزایش انعطاف‌پذیری

باشد.

در کیفوز وضعیتی این اقدامات می‌توانند وضعیت بدن را بهبود دهند. در کیفوز ساختاری مانند شوئرمن، ورزش بیشتر برای بهبود درد، عملکرد و وضعیت بدنی استفاده می‌شود و نمی‌توان انتظار داشت یک تغییر شکل استخوانی شدید را به‌تنهایی کاملاً اصلاح کند.

یک متاآنالیز جدید نیز اثر مثبت تمرینات محافظه‌کارانه بر میزان هایپرکیفوز را گزارش کرده است، اما کیفیت شواهد بسته به نوع مطالعه از بسیار پایین تا متوسط بوده است.

بریس بیشتر در کیفوز شوئرمن در نوجوانی که هنوز رشد استخوانی او کامل نشده است کاربرد دارد.

در بیمارانی که قوس در حال پیشرفت، دردناک یا از نظر ظاهری قابل‌توجه است، بریس می‌تواند به هدایت رشد ستون فقرات و جلوگیری از تشدید تغییر شکل کمک کند.

نوع بریس و تعداد ساعت استفاده باید توسط متخصص ستون فقرات تعیین شود.

بریس معمولاً تأثیر کمتری بر یک قوس ساختاری کاملاً سفت در بزرگسالانی دارد که رشد استخوانی آنها تمام شده است.

دارویی که مستقیماً بتواند قوس ساختاری ستون فقرات را اصلاح کند وجود ندارد.

برای کنترل درد ممکن است در افراد مناسب از:

• استامینوفن

• یا داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن

استفاده شود.

داروهای ضدالتهاب برای همه افراد مناسب نیستند و بیماری کلیه، زخم معده، بیماری قلبی، داروهای ضدانعقاد و برخی شرایط دیگر باید در انتخاب آنها در نظر گرفته شوند.

اگر کیفوز ناشی از شکستگی‌های پوکی استخوان باشد، درمان خود پوکی استخوان برای کاهش خطر شکستگی‌های بعدی اهمیت دارد؛ انتخاب داروی مناسب به تراکم استخوان، سابقه شکستگی و سایر عوامل بستگی دارد.

اکثر بیماران به جراحی نیاز ندارند.

جراحی در مواردی مطرح می‌شود که بیماری:

• شدید و پیشرونده باشد،

• باعث درد قابل‌توجه و مقاوم به درمان شود،

• تغییر شکل شدید ایجاد کند،

• علائم عصبی ایجاد کرده باشد،

• یا درمان‌های غیرجراحی موفق نباشند.

در کیفوز شوئرمن، یک عدد واحد برای جراحی همه بیماران وجود ندارد. Scoliosis Research Society بیان می‌کند در قوس‌های بسیار شدید، حدود بیش از ۸۰ تا ۹۰ درجه همراه با درد مکرر، جراحی ممکن است توصیه شود؛ اما تصمیم واقعی بر اساس علائم، پیشرفت، سن و ویژگی‌های بیمار گرفته می‌شود.

روش اصلی معمولاً فیوژن ستون فقرات با ابزارگذاری است. در قوس‌های سفت ممکن است استئوتومی نیز برای اصلاح بهتر لازم شود.

مرور سال ۲۰۲۵ نشان می‌دهد رویکرد جراحی از پشت ستون فقرات در بسیاری از موارد شوئرمن به روش رایج‌تری تبدیل شده است، ولی انتخاب روش همچنان به نوع تغییر شکل بستگی دارد.

در کیفوز خفیف یا وضعیتی، اقدامات مفید ممکن است شامل:

• فعالیت بدنی منظم

• تمرینات تجویزشده برای تقویت عضلات پشت و مرکز بدن

• کاهش زمان طولانی نشستن در یک وضعیت

• تنظیم ارتفاع میز، صندلی و صفحه نمایش

• حفظ وزن مناسب

• توجه به سلامت استخوان در سنین بالاتر

باشند.

استفاده خودسرانه از انواع «قوزبند» تجاری جایگزین تشخیص و برنامه درمانی متخصص نیست.

رژیم غذایی خاصی نمی‌تواند کیفوز ساختاری را اصلاح کند.

بااین‌حال برای سلامت استخوان‌ها، دریافت کافی:

• پروتئین

• کلسیم

• ویتامین D

• و سایر مواد مغذی

اهمیت دارد.

این موضوع به‌ویژه در سالمندان یا افراد در معرض پوکی استخوان مهم است. مکمل کلسیم یا ویتامین D بهتر است بر اساس نیاز فرد و نظر پزشک استفاده شود، نه به‌عنوان درمان مستقیم کیفوز.

امکان پیشگیری به علت بیماری بستگی دارد.

کیفوز مادرزادی یا شوئرمن را نمی‌توان با «صاف نشستن» به‌طور قطعی پیشگیری کرد.

در مقابل، اقدامات زیر ممکن است مفید باشند:

• آموزش وضعیت مناسب بدن برای کاهش مشکلات وضعیتی

• فعالیت بدنی و تقویت عضلات

• پیشگیری و درمان پوکی استخوان

• جلوگیری از زمین خوردن در سالمندان

• تشخیص و درمان شکستگی‌های مهره‌ای

• پیگیری انحناهای در حال پیشرفت در کودکان

کیفوز وضعیتی اغلب با اصلاح وضعیت بدن و تمرینات مناسب تا حد زیادی قابل بهبود است.

در کیفوز ساختاری، هدف درمان ممکن است جلوگیری از پیشرفت، کاهش درد، بهبود عملکرد و در صورت لزوم اصلاح بخشی از تغییر شکل باشد.

بنابراین اصطلاح «درمان کامل» برای همه انواع کیفوز مناسب نیست. نوع و شدت بیماری تعیین می‌کند چه میزان اصلاح ممکن است.

کیفوز وضعیتی ممکن است در صورت بازگشت عادات نامناسب دوباره برجسته شود.

در کیفوز شوئرمن، قوس ساختاری پس از پایان رشد ممکن است باقی بماند و در بعضی بیماران پیشرفت کند. پس از جراحی نیز امکان از دست رفتن مقداری از اصلاح یا ایجاد مشکلات در سطوح مجاور وجود دارد، هرچند این مسئله در همه بیماران رخ نمی‌دهد.

سه مورد مهم در این گروه عبارت‌اند از:

• کیفوز وضعیتی

• کیفوز شوئرمن

• کیفوز مادرزادی

تشخیص تفاوت آنها اهمیت زیادی دارد.

در کیفوز وضعیتی، ستون فقرات انعطاف‌پذیر است. در شوئرمن قوس ساختاری و سفت‌تر است و تغییر شکل مهره‌ها در رادیوگرافی دیده می‌شود. کیفوز مادرزادی نیز ناشی از تشکیل غیرطبیعی مهره‌ها پیش از تولد است.

از آنجا که قوس می‌تواند طی جهش رشد نوجوانی بیشتر شود، پیگیری تا پایان رشد در برخی بیماران ضروری است.

در سالمندان، ایجاد یا تشدید تدریجی خمیدگی پشت می‌تواند با:

• پوکی استخوان

• شکستگی‌های فشاری مهره

• تغییرات تخریبی ستون فقرات

• کاهش قدرت عضلات

مرتبط باشد.

کاهش قد، درد جدید پشت یا افزایش سریع خمیدگی در فرد مسن می‌تواند نشانه شکستگی مهره‌ای باشد و نیاز به بررسی دارد.

مراجعه معمول

ارزیابی پزشکی مناسب است اگر:

• قسمت بالای پشت به‌طور واضح گرد شده است.

• خمیدگی در کودک یا نوجوان رو به افزایش است.

• قوس با صاف ایستادن اصلاح نمی‌شود.

• درد یا سفتی مداوم وجود دارد.

• قد فرد در بزرگسالی کاهش پیدا کرده است.

• سابقه پوکی استخوان یا شکستگی مهره وجود دارد.

مراجعه فوری

مراجعه فوری اهمیت دارد اگر:

• ضعف یا بی‌حسی جدید دست یا پا ایجاد شود.

• مشکل راه رفتن ایجاد شود.

• کنترل ادرار یا مدفوع مختل شود.

• درد بسیار شدید پس از ضربه ایجاد شود.

• مشکل قابل‌توجه تنفسی وجود داشته باشد.

• درد جدید شدید همراه با تب یا بیماری عمومی وجود داشته باشد.

این علائم معمولاً ویژگی یک کیفوز وضعیتی ساده نیستند.

۱. آیا کمی قوس در بالای پشت طبیعی است؟

بله. ستون فقرات سینه‌ای به‌طور طبیعی حدود ۲۰ تا ۴۵ درجه قوس دارد.

۲. آیا قوز کردن هنگام نشستن باعث کیفوز می‌شود؟

می‌تواند در کیفوز وضعیتی نقش داشته باشد، اما بیماری‌های ساختاری مانند شوئرمن یا کیفوز مادرزادی ناشی از بد نشستن نیستند.

۳. آیا کیفوز با ورزش درمان می‌شود؟

در نوع وضعیتی ورزش و اصلاح وضعیت بدن بسیار مفید هستند. در انواع ساختاری، ورزش بیشتر درد، قدرت و عملکرد را بهبود می‌دهد و لزوماً شکل استخوان‌ها را اصلاح نمی‌کند.

۴. تفاوت کیفوز وضعیتی با شوئرمن چیست؟

کیفوز وضعیتی انعطاف‌پذیر است و شکل مهره‌ها طبیعی است. شوئرمن یک تغییر ساختاری با مهره‌های گوه‌ای‌شکل و قوس سفت‌تر است.

۵. آیا کیفوز باعث درد می‌شود؟

ممکن است. قوس خفیف می‌تواند بدون درد باشد، ولی کیفوز شدید یا شوئرمن می‌تواند با درد و خستگی عضلات همراه شود.

۶. آیا کیفوز خطرناک است؟

اغلب خیر. موارد شدید، پیش‌رونده، همراه علائم عصبی یا ناشی از بیماری زمینه‌ای اهمیت بیشتری دارند.

۷. آیا کیفوز باعث کوتاهی قد می‌شود؟

قوس شدید، به‌ویژه همراه با شکستگی‌های مهره‌ای ناشی از پوکی استخوان، می‌تواند با کاهش قد همراه باشد.

۸. آیا کیفوز نیاز به MRI دارد؟

برای همه بیماران خیر. MRI بیشتر در صورت علائم عصبی، یافته‌های غیرمعمول یا احتمال بیماری نخاعی انجام می‌شود.

۹. آیا بریس باعث صاف شدن پشت می‌شود؟

در نوجوان در حال رشد مبتلا به برخی انواع کیفوز شوئرمن، بریس می‌تواند از پیشرفت جلوگیری کند و گاهی مقداری اصلاح ایجاد کند. برای همه بیماران مناسب نیست.

۱۰. آیا بزرگسالان هم می‌توانند دچار کیفوز شوند؟

بله. تغییرات وابسته به سن، پوکی استخوان، شکستگی، آسیب و بیماری‌های تخریبی می‌توانند باعث آن شوند.

۱۱. آیا کیفوز و اسکولیوز یک بیماری هستند؟

خیر. کیفوز عمدتاً افزایش قوس از نمای جانبی است؛ اسکولیوز انحنای جانبی همراه با چرخش ستون فقرات است.

۱۲. آیا کیفوز نیاز به جراحی دارد؟

اکثر افراد خیر. جراحی برای موارد شدید، پیشرونده یا علامت‌دار که درمان‌های غیرجراحی کافی نبوده‌اند مطرح می‌شود.

۱۳. آیا تشک یا بالش خاصی کیفوز را درمان می‌کند؟

خیر. نوع تشک یا بالش نمی‌تواند تغییر شکل ساختاری مهره را اصلاح کند.

۱۴. آیا قوزبندهای اینترنتی مؤثرند؟

وسایل ساده اصلاح وضعیت ممکن است یادآوری وضعیتی ایجاد کنند، اما جایگزین بریس پزشکی طراحی‌شده برای کیفوز ساختاری نیستند.

۱۵. آیا پوکی استخوان باعث کیفوز می‌شود؟

بله. شکستگی‌های فشاری متعدد مهره‌ها در پوکی استخوان می‌توانند باعث افزایش خمیدگی پشت شوند.

• وجود مقداری کیفوز در ستون فقرات سینه‌ای طبیعی است.

• قوس طبیعی معمولاً حدود ۲۰ تا ۴۵ درجه است و قوس بیش‌ازحد «هایپرکیفوز» نامیده می‌شود.

• کیفوز وضعیتی انعطاف‌پذیر است و تغییر شکل استخوانی ندارد.

• کیفوز شوئرمن یک تغییر ساختاری است که معمولاً در دوره رشد نوجوانی ظاهر می‌شود.

• کیفوز مادرزادی ناشی از تشکیل غیرطبیعی مهره‌ها پیش از تولد است.

• شکستگی‌های مهره‌ای ناشی از پوکی استخوان از علل مهم کیفوز در سالمندان هستند.

• رادیوگرافی ایستاده مهم‌ترین روش اندازه‌گیری قوس است.

• فیزیوتراپی و ورزش در کیفوز وضعیتی و برای کنترل علائم بسیاری از بیماران مفید هستند.

• بریس بیشتر برای نوجوانان در حال رشد و مبتلا به کیفوز ساختاری منتخب استفاده می‌شود.

• جراحی فقط برای بخشی از بیماران با قوس شدید، پیشرونده یا علامت‌دار لازم است.

• ضعف اندام، اختلال راه رفتن، بی‌اختیاری یا درد شدید جدید از علائم نیازمند ارزیابی سریع هستند.

اگر خمیدگی فقط هنگام قوز کردن دیده می‌شود و با صاف ایستادن تقریباً از بین می‌رود، ممکن است مشکل بیشتر وضعیتی باشد؛ بااین‌حال تشخیص قطعی بدون معاینه مناسب نیست.

اگر خمیدگی ثابت است، در حال افزایش است، در دوران رشد ایجاد شده یا با درد همراه است، مراجعه به پزشک یا متخصص ارتوپدی ستون فقرات مناسب است. در سالمندان، ایجاد خمیدگی جدید همراه با کاهش قد یا درد پشت باید احتمال پوکی استخوان و شکستگی مهره را نیز مطرح کند.