فشارخون بالا

فشارخون با دو عدد بیان می‌شود:

• فشار سیستولیک: عدد بالاتر که فشار داخل شریان‌ها هنگام انقباض قلب را نشان می‌دهد.

• فشار دیاستولیک: عدد پایین‌تر که فشار شریان‌ها هنگام استراحت قلب میان ضربان‌ها را نشان می‌دهد.

واحد اندازه‌گیری فشارخون میلی‌متر جیوه (mmHg) است.

فشارخون بالا از چه عددی شروع می‌شود؟

در این زمینه میان راهنماهای معتبر تفاوت وجود دارد.

بر اساس راهنمای ACC/AHA سال ۲۰۲۵:

در مقابل، راهنمای اروپایی ESC در سال ۲۰۲۴ فشارخون مطبی ۱۴۰/۹۰ یا بیشتر را همچنان Hypertension می‌نامد و محدوده ۱۲۰ تا ۱۳۹ سیستولیک یا ۷۰ تا ۸۹ دیاستولیک را «فشارخون افزایش‌یافته» طبقه‌بندی می‌کند. WHO نیز در تعریف عمومی خود از آستانه ۱۴۰/۹۰ استفاده می‌کند.

بنابراین تشخیص و تصمیم درمانی نباید تنها بر اساس یک عدد منفرد انجام شود؛ میانگین فشارخون، روش اندازه‌گیری و میزان خطر قلبی‌عروقی فرد اهمیت دارند.

WHO تخمین می‌زند ۳۳ درصد بزرگسالان ۳۰ تا ۷۹ ساله جهان در سال ۲۰۲۴ فشارخون بالا داشته‌اند. حدود دو سوم این افراد در کشورهای با درآمد پایین یا متوسط زندگی می‌کنند.

شیوع بیماری با افزایش سن بیشتر می‌شود، اما فشارخون بالا فقط بیماری سالمندان نیست و می‌تواند در جوانان و حتی کودکان نیز دیده شود.

فشارخون اولیه

بیشتر موارد در بزرگسالان از نوع فشارخون اولیه یا Essential Hypertension هستند. در این حالت یک علت منفرد مشخص وجود ندارد و ترکیبی از عوامل ژنتیکی، افزایش سن، وزن، میزان نمک مصرفی، فعالیت بدنی و عوامل متابولیک نقش دارند.

فشارخون ثانویه

در فشارخون ثانویه یک بیماری یا عامل مشخص باعث افزایش فشار می‌شود. علل احتمالی عبارت‌اند از:

• بیماری‌های کلیوی

• آلدوسترونیسم اولیه

• تنگی بعضی عروق کلیوی

• آپنه انسدادی خواب

• اختلالات تیروئید یا بعضی بیماری‌های غدد

• برخی داروها و مواد

احتمال علت ثانویه در فشارخون شدید، شروع بیماری در سن غیرمعمول یا فشارخونی که با چند دارو همچنان کنترل نمی‌شود بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد.

علائم شایع

بیشتر افراد مبتلا هیچ علامتی ندارند و تنها با اندازه‌گیری فشارخون از بیماری مطلع می‌شوند.

سردرد، سرگیجه یا خستگی ممکن است در برخی افراد دیده شوند، اما اختصاصی نیستند و نمی‌توان بر اساس وجود یا نبود آنها فشارخون بالا را تشخیص داد.

علائم هشداردهنده

فشارخون بسیار بالا همراه با موارد زیر می‌تواند نشان‌دهنده آسیب حاد اندام‌ها باشد:

• درد قفسه سینه

• تنگی نفس

• ضعف یا بی‌حسی ناگهانی

• اختلال تکلم

• تغییر ناگهانی بینایی

• گیجی یا اختلال هوشیاری

• درد شدید پشت یا قفسه سینه

این وضعیت نیازمند ارزیابی اورژانسی است.

فشارخون اولیه معمولاً یک بیماری مزمن است. ممکن است با تغییر سبک زندگی و دارو کاملاً کنترل شود، اما کنترل‌شدن به معنی از بین رفتن زمینه بیماری نیست.

فشارخون ثانویه در بعضی موارد با درمان علت زمینه‌ای تا حد زیادی بهبود پیدا می‌کند.

در فشارخون اولیه، معمولاً یک علت مشخص وجود ندارد. عوامل ژنتیکی و محیطی در کنار یکدیگر عمل می‌کنند.

عواملی که می‌توانند در ایجاد یا تشدید بیماری نقش داشته باشند عبارت‌اند از:

• افزایش سن

• سابقه خانوادگی

• اضافه‌وزن یا چاقی

• مصرف زیاد سدیم

• فعالیت بدنی ناکافی

• مصرف زیاد الکل

• مصرف دخانیات

• دیابت

• بیماری کلیوی

• آپنه خواب

• بعضی داروها

«عامل خطر» الزاماً علت مستقیم بیماری نیست و وجود یک عامل به معنی ابتلای قطعی نیست.

فشارخون کنترل‌نشده می‌تواند به مرور زمان به رگ‌ها و اندام‌های مختلف آسیب برساند.

مهم‌ترین عوارض عبارت‌اند از:

• سکته مغزی

• حمله قلبی

• بیماری عروق کرونر

• نارسایی قلبی

• بیماری مزمن و نارسایی کلیه

• آسیب عروق شبکیه چشم

• بیماری شریان‌های محیطی

• افزایش خطر اختلال شناختی و دمانس

اگر فشارخون برای مدت طولانی کنترل نشود، می‌تواند خطرناک باشد؛ اما در بسیاری از افراد با تشخیص مناسب، اصلاح سبک زندگی و در صورت نیاز مصرف منظم دارو می‌توان آن را به‌خوبی کنترل کرد.

خطر فقط به عدد فشارخون بستگی ندارد. سن، دیابت، بیماری کلیوی، سابقه سکته یا بیماری قلبی، سیگار و سایر عوامل خطر نیز در تصمیم‌گیری پزشکی اهمیت دارند.

تشخیص با اندازه‌گیری صحیح و تکرارشونده فشارخون انجام می‌شود.

در بسیاری از افراد استفاده از فشارسنج خانگی یا پایش سرپایی ۲۴ ساعته فشارخون (ABPM) برای تأیید تشخیص مفید است. این روش‌ها می‌توانند پدیده‌هایی مانند «فشارخون روپوش سفید» را نیز آشکار کنند؛ یعنی فشار در مطب بالا باشد اما در محیط خارج از مطب طبیعی باشد.

روش صحیح اندازه‌گیری فشارخون در خانه

برای افزایش دقت:

• از فشارسنج بازویی معتبر و کاف با اندازه مناسب استفاده شود.

• تا ۳۰ دقیقه قبل از اندازه‌گیری از سیگار، ورزش و نوشیدنی‌های کافئین‌دار پرهیز شود.

• مثانه تخلیه شود.

• حداقل ۵ دقیقه آرام بنشینید.

• پشت تکیه داشته باشد و پاها روی زمین قرار گیرند.

• بازو در سطح قلب حمایت شود.

• هنگام اندازه‌گیری صحبت نکنید.

• دو اندازه‌گیری با فاصله حدود یک دقیقه انجام شود و نتایج ثبت شوند.

آزمایش‌های تکمیلی

بسته به شرایط بیمار ممکن است پزشک مواردی مانند:

• قند خون

• چربی خون

• کراتینین و عملکرد کلیه

• الکترولیت‌ها

• آزمایش ادرار

• نوار قلب

را بررسی کند. آزمایش‌های بیشتر زمانی انجام می‌شوند که احتمال علت ثانویه یا آسیب اندام‌ها مطرح باشد.

هدف درمان فقط پایین آوردن یک عدد نیست؛ هدف اصلی کاهش احتمال سکته، بیماری قلبی، نارسایی قلبی، بیماری کلیوی و سایر عوارض است.

تغییر سبک زندگی

راهنمای ACC/AHA سال ۲۰۲۵ بر اقدامات زیر تأکید می‌کند:

• رسیدن به وزن سالم در افراد دارای اضافه‌وزن

• رژیم غذایی سالم مانند الگوی DASH

• کاهش مصرف سدیم

• دریافت مناسب پتاسیم از غذا در افراد مناسب

• فعالیت بدنی منظم

• کاهش یا حذف مصرف الکل

• مدیریت استرس

افراد دارای بیماری کلیوی یا شرایطی که پتاسیم خون را بالا می‌برند نباید بدون نظر پزشک مصرف پتاسیم یا مکمل آن را افزایش دهند.

چه زمانی دارو لازم است؟

این موضوع به راهنمای مورد استفاده، عدد فشارخون و خطر کلی بیمار بستگی دارد.

در راهنمای ACC/AHA ۲۰۲۵، دارودرمانی همراه با اصلاح سبک زندگی برای فشارخون متوسط ۱۴۰/۹۰ یا بالاتر توصیه می‌شود. در محدوده ۱۳۰/۸۰ یا بالاتر نیز وجود بیماری قلبی‌عروقی، سکته قبلی، دیابت، بیماری مزمن کلیه یا خطر قلبی‌عروقی بالا می‌تواند دلیل شروع زودتر دارو باشد. در افراد کم‌خطر با فشار ۱۳۰–۱۳۹/۸۰–۸۹، اگر پس از حدود ۳ تا ۶ ماه اصلاح سبک زندگی فشار همچنان بالا بماند، دارودرمانی ممکن است مطرح شود.

هدف درمان باید بر اساس شرایط فرد تعیین شود. راهنمای ACC/AHA هدف کلی کمتر از ۱۳۰/۸۰ را برای اکثر بزرگسالان توصیه می‌کند، در حالی که ESC ۲۰۲۴ برای بسیاری از بیماران تحت درمان، در صورت تحمل، محدوده حدود ۱۲۰–۱۲۹/۷۰–۷۹ را هدف قرار می‌دهد.

گروه‌های اصلی خط اول عبارت‌اند از:

دیورتیک‌های تیازیدی یا شبه‌تیازیدی

باعث افزایش دفع سدیم و آب و کاهش فشارخون می‌شوند. تغییرات سدیم و پتاسیم خون، افزایش اسیداوریک و بعضی عوارض متابولیک ممکن است رخ دهد.

مهارکننده‌های ACE

مانند لیزینوپریل. ممکن است باعث سرفه خشک، افزایش پتاسیم و به‌ندرت آنژیوادم شوند.

مسدودکننده‌های گیرنده آنژیوتانسین (ARB)

مانند لوزارتان. عملکردی مشابه مهارکننده‌های ACE دارند اما سرفه با آنها کمتر دیده می‌شود.

مسدودکننده‌های کانال کلسیم

مانند آملودیپین. تورم مچ پا، سردرد یا گرگرفتگی از عوارض احتمالی هستند.

این سه گروه اصلی در راهنماهای معتبر از پایه‌های درمان فشارخون محسوب می‌شوند.

بتابلوکرها نیز داروهای مهمی هستند، اما در فشارخون ساده بدون دلیل پزشکی دیگر معمولاً درمان خط اول محسوب نمی‌شوند.

در فشارخون مرحله ۲، راهنمای ACC/AHA ۲۰۲۵ شروع دو داروی خط اول از گروه‌های متفاوت، ترجیحاً به‌صورت یک قرص ترکیبی، را برای بسیاری از بیماران توصیه می‌کند.

هیچ‌یک از این داروها نباید بر اساس یک مقاله عمومی شروع، قطع یا تغییر داده شوند.

مهم‌ترین اقدامات عبارت‌اند از:

• مصرف منظم داروهای تجویزشده

• اندازه‌گیری و ثبت فشارخون در خانه در صورت توصیه پزشک

• کاهش مصرف غذاهای شور و بسیار فرآوری‌شده

• فعالیت بدنی منظم

• حفظ وزن مناسب

• ترک سیگار

• محدود کردن یا حذف الکل

• خواب کافی

• مراجعه منظم برای بررسی فشار و عوارض احتمالی داروها

حتی اگر فشارخون با دارو طبیعی شود، قطع خودسرانه دارو مناسب نیست.

رژیم DASH که بر میوه، سبزی، غلات کامل، حبوبات، مغزها، لبنیات کم‌چرب و منابع سالم پروتئین تأکید دارد، یکی از الگوهای غذایی توصیه‌شده است.

انجمن قلب آمریکا توصیه می‌کند سدیم روزانه در بزرگسالان از حدود ۲۳۰۰ میلی‌گرم بیشتر نباشد و برای بسیاری از افراد حرکت به سمت حدود ۱۵۰۰ میلی‌گرم در روز می‌تواند مطلوب باشد.

بخش قابل‌توجهی از سدیم رژیم غذایی از غذاهای فرآوری‌شده، آماده و رستورانی دریافت می‌شود، نه فقط نمکی که هنگام غذا خوردن اضافه می‌شود.

همه موارد قابل پیشگیری نیستند، به‌ویژه زمانی که عوامل ژنتیکی و افزایش سن نقش دارند. بااین‌حال اقدامات زیر می‌توانند خطر را کاهش دهند:

• وزن مناسب

• فعالیت بدنی

• رژیم غذایی سالم و کم‌نمک

• محدود کردن الکل

• پرهیز از دخانیات

• کنترل دیابت و سایر عوامل خطر قلبی

• اندازه‌گیری دوره‌ای فشارخون

در فشارخون اولیه معمولاً اصطلاح کنترل بیماری دقیق‌تر از درمان قطعی است.

بسیاری از افراد با اصلاح سبک زندگی و دارو می‌توانند سال‌ها فشارخون طبیعی یا نزدیک به طبیعی داشته باشند. برخی افراد نیز با کاهش وزن یا اصلاح عوامل خطر نیاز کمتری به دارو پیدا می‌کنند.

در فشارخون ثانویه، درمان علت زمینه‌ای در بعضی بیماران می‌تواند فشارخون را به میزان زیادی اصلاح کند.

فشارخون بالا در کودکان نیز رخ می‌دهد، اما معیارهای تشخیص به سن و در کودکان کوچک‌تر به جنس و قد وابسته هستند؛ بنابراین نباید صرفاً از جدول فشارخون بزرگسالان برای کودکان استفاده کرد.

چاقی، بیماری‌های کلیوی و بعضی اختلالات هورمونی از عوامل مهمی هستند که پزشک ممکن است بررسی کند.

فشارخون در بارداری نیاز به توجه ویژه دارد. بر اساس راهنمای AHA/ACC ۲۰۲۵، فشار ۱۴۰/۹۰ یا بیشتر در بارداری بالا محسوب می‌شود و فشار ۱۶۰/۱۱۰ یا بیشتر در محدوده شدید قرار می‌گیرد.

فشارخون بارداری می‌تواند با شرایطی مانند پره‌اکلامپسی مرتبط باشد. سردرد شدید، تغییر بینایی، درد بالای شکم، تنگی نفس یا تورم قابل‌توجه همراه با فشارخون بالا نیازمند ارزیابی فوری است.

برخی داروهای متداول فشارخون، از جمله مهارکننده‌های ACE و ARBها، در بارداری مناسب نیستند؛ بنابراین انتخاب دارو باید توسط پزشک انجام شود.

مراجعه معمول

ارزیابی پزشکی مناسب است اگر:

• فشارخون در اندازه‌گیری‌های متعدد بالا باشد.

• فشارخون خانگی مرتب بالاتر از محدوده هدف باشد.

• دارو مصرف می‌شود اما فشار کنترل نیست.

• عوارض دارویی وجود دارد.

• بیماری کلیه، دیابت یا بیماری قلبی همراه وجود دارد.

• فشارخون در سن پایین به‌طور غیرمعمول بالا رفته است.

مراجعه فوری یا اورژانسی

اگر فشار بیش از ۱۸۰/۱۲۰ باشد، پس از حداقل یک دقیقه دوباره اندازه‌گیری شود.

اگر همچنان در همین محدوده است اما علامتی وجود ندارد، باید سریع با پزشک تماس گرفته شود. اگر همراه آن درد قفسه سینه، تنگی نفس، ضعف یا بی‌حسی، اختلال گفتار، تغییر بینایی یا علائم عصبی جدید وجود دارد، شرایط می‌تواند اورژانس فشارخون باشد و نیاز به اقدام اورژانسی دارد.

۱. آیا فشارخون بالا همیشه علامت دارد؟

خیر. بیشتر افراد هیچ علامتی ندارند.

۲. آیا سردرد یعنی فشارخون بالا رفته است؟

نه لزوماً. سردرد علت‌های بسیار زیادی دارد و نمی‌توان فشارخون را از روی علائم حدس زد.

۳. فشار ۱۳۰ روی ۸۰ بالاست؟

طبق ACC/AHA در محدوده مرحله ۱ قرار می‌گیرد؛ ESC و WHO برای تعریف Hypertension معمولاً آستانه ۱۴۰/۹۰ را به‌کار می‌برند. تکرار اندازه‌گیری و خطر کلی فرد اهمیت دارد.

۴. آیا یک بار فشارخون بالا برای تشخیص کافی است؟

معمولاً خیر. تشخیص بر اساس اندازه‌گیری‌های تکراری و در بسیاری موارد فشارخون خارج از مطب تأیید می‌شود.

۵. آیا فشارخون بالا قابل درمان است؟

معمولاً قابل‌کنترل است. فشارخون اولیه اغلب نیازمند مراقبت طولانی‌مدت است.

۶. آیا داروی فشارخون باید تا آخر عمر مصرف شود؟

برای بسیاری از افراد درمان طولانی‌مدت لازم است، اما نیاز به دارو و مقدار آن می‌تواند با گذشت زمان تغییر کند. تصمیم به کاهش یا قطع دارو با پزشک است.

۷. آیا نمک فشارخون را بالا می‌برد؟

مصرف زیاد سدیم یکی از عوامل مهم افزایش فشارخون است و کاهش آن بخشی از درمان توصیه‌شده است.

۸. آیا ورزش فشارخون را پایین می‌آورد؟

فعالیت بدنی منظم می‌تواند به کاهش و کنترل فشارخون کمک کند.

۹. آیا قهوه ممنوع است؟

برای همه بیماران ممنوع نیست، اما کافئین می‌تواند به‌طور موقت فشار را بالا ببرد. تا ۳۰ دقیقه پیش از اندازه‌گیری فشارخون نیز نباید نوشیدنی کافئین‌دار مصرف شود.

۱۰. آیا فشارخون بالا ارثی است؟

زمینه ژنتیکی و سابقه خانوادگی می‌توانند خطر را افزایش دهند، اما سبک زندگی و سایر عوامل نیز مهم هستند.

۱۱. فشارخون مقاوم چیست؟

به‌طور کلی به فشاری گفته می‌شود که با وجود مصرف مناسب چند داروی فشارخون، از جمله معمولاً یک داروی ادرارآور، همچنان بالاتر از هدف باقی می‌ماند. این بیماران ممکن است نیازمند بررسی علل ثانویه باشند.

۱۲. چه عددی اورژانسی است؟

فشار بیش از ۱۸۰/۱۲۰ همراه با علائم جدیدی مانند درد قفسه سینه، تنگی نفس یا علائم عصبی می‌تواند اورژانس باشد.

• فشارخون بالا اغلب هیچ علامتی ندارد.

• WHO تخمین می‌زند حدود ۱٫۴ میلیارد فرد ۳۰ تا ۷۹ ساله در جهان به آن مبتلا باشند.

• معیار تعریف بیماری بین راهنماها متفاوت است؛ ACC/AHA آستانه ۱۳۰/۸۰ و ESC و WHO آستانه کلاسیک ۱۴۰/۹۰ را در تعریف خود به‌کار می‌برند.

• یک اندازه‌گیری منفرد معمولاً برای تشخیص کافی نیست.

• اندازه‌گیری خانگی یا پایش ۲۴ ساعته می‌تواند به تأیید تشخیص کمک کند.

• فشارخون کنترل‌نشده خطر سکته، بیماری قلبی، نارسایی قلبی و آسیب کلیه را افزایش می‌دهد.

• کاهش نمک، تغذیه سالم، فعالیت بدنی و کنترل وزن پایه درمان هستند.

• دیورتیک‌های تیازیدی، ACEI/ARB و مسدودکننده‌های کانال کلسیم از گروه‌های اصلی دارویی هستند.

• فشار بالاتر از ۱۸۰/۱۲۰ همراه با علائم قلبی، تنفسی یا عصبی نیازمند اقدام اورژانسی است.

اگر یک اندازه‌گیری بالاتر از حد طبیعی ثبت شده اما علائم خطر وجود ندارد، فشار باید با روش صحیح دوباره اندازه‌گیری و نتایج ثبت شوند. بالا بودن مکرر فشارخون نیازمند ارزیابی پزشکی برای تأیید تشخیص، بررسی عوامل خطر و تعیین نیاز به درمان است.

در فردی که قبلاً فشارخون بالا تشخیص داده شده است، پیگیری منظم، اندازه‌گیری خانگی در صورت توصیه پزشک و مصرف منظم دارو اهمیت دارد. تغییر مقدار یا قطع داروی فشارخون نباید صرفاً بر اساس چند عدد طبیعی انجام شود.