گواتر و بزرگ‌شدن تیروئید

معرفی بیماری

گواتر (Goiter/Goitre) به بزرگ‌شدن غیرطبیعی غده تیروئید گفته می‌شود. تیروئید غده‌ای پروانه‌ای‌شکل در قسمت جلوی گردن است که هورمون‌های تیروئیدی را تولید می‌کند و در تنظیم سوخت‌وساز، ضربان قلب، دمای بدن و بسیاری از عملکردهای دیگر نقش دارد.

گواتر به‌خودی‌خود نام یک بیماری مشخص نیست، بلکه نشانه‌ای است که می‌تواند در بیماری‌های مختلف تیروئید دیده شود. نکته مهم این است که بزرگ بودن تیروئید لزوماً به معنی کم‌کاری یا پرکاری آن نیست. فرد مبتلا به گواتر ممکن است عملکرد طبیعی تیروئید داشته باشد، دچار کم‌کاری تیروئید باشد یا هورمون تیروئید بیش‌ازحد تولید کند.

گاهی تمام غده به‌طور یکنواخت بزرگ می‌شود که به آن گواتر منتشر می‌گویند و گاهی یک یا چند ندول یا گره در داخل تیروئید باعث افزایش حجم آن می‌شوند.

گواتر چقدر شایع است؟

شیوع گواتر در کشورهای مختلف یکسان نیست و به عواملی مانند میزان ید در رژیم غذایی، سن، جنس، سابقه خانوادگی و بیماری‌های خودایمنی تیروئید بستگی دارد.

کمبود ید یکی از مهم‌ترین علل گواتر در جهان است. سازمان جهانی بهداشت نیز گواتر را یکی از پیامدهای شناخته‌شده کمبود ید می‌داند. در کشورها و مناطقی که برنامه یددار کردن نمک به‌خوبی اجرا شده است، سهم کمبود ید در ایجاد گواتر کمتر شده و بیماری‌هایی مانند تیروئیدیت هاشیموتو، گریوز و گواتر چندگرهی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند.

گواتر در زنان و با افزایش سن، به‌ویژه در برخی جمعیت‌ها، بیشتر مشاهده می‌شود؛ اما میزان دقیق شیوع به جمعیت مورد بررسی بستگی دارد.

انواع گواتر

گواتر منتشر

در این حالت تمام غده تیروئید تقریباً به‌طور یکنواخت بزرگ شده است. بیماری گریوز، هاشیموتو و کمبود ید می‌توانند چنین الگویی ایجاد کنند.

گواتر ندولار

یک یا چند گره در غده تیروئید وجود دارد. اگر چند ندول ایجاد شده باشد به آن گواتر چندگرهی (Multinodular Goiter) گفته می‌شود.

گواتر غیرسمی

تیروئید بزرگ شده است، اما پرکاری تیروئید وجود ندارد. سطح هورمون‌های تیروئیدی حتی ممکن است کاملاً طبیعی باشد.

گواتر سمی

تیروئید بزرگ همراه با تولید بیش‌ازحد هورمون است. بیماری گریوز و گواتر چندگرهی سمی از علل مهم آن هستند.

گواتر پشت جناغی

گاهی بخشی از تیروئید بزرگ‌شده به سمت قفسه سینه و پشت استخوان جناغ امتداد پیدا می‌کند. این نوع گواتر ممکن است روی نای یا ساختارهای اطراف فشار وارد کند.

علائم گواتر

بسیاری از گواترهای کوچک هیچ علامتی ایجاد نمی‌کنند و هنگام معاینه یا تصویربرداری به‌طور اتفاقی کشف می‌شوند.

علائم ناشی از بزرگ‌شدن تیروئید

ممکن است شامل موارد زیر باشند:

• برجستگی یا تورم در قسمت جلوی گردن

• احساس فشار یا سنگینی در گردن

• مشکل در بلع

• احساس گیر کردن غذا در گلو

• سرفه یا احساس فشار در گلو

• گرفتگی یا تغییر صدا

• دشواری تنفس، به‌ویژه در گواترهای بسیار بزرگ

گواترهای بزرگ در موارد نادر می‌توانند به نای و مری فشار وارد کنند.

علائم همراه با کم‌کاری تیروئید

اگر علت گواتر با کم‌کاری تیروئید همراه باشد ممکن است علائمی مانند خستگی، احساس سرما، یبوست، خشکی پوست، افزایش وزن و کند شدن ضربان قلب ایجاد شود.

علائم همراه با پرکاری تیروئید

در صورت پرکاری ممکن است علائمی مانند:

• تپش قلب

• کاهش وزن

• لرزش دست‌ها

• تعریق زیاد

• عدم تحمل گرما

• اضطراب یا بی‌قراری

• افزایش دفعات دفع مدفوع

دیده شوند.

وجود این علائم به‌تنهایی تشخیص گواتر یا بیماری خاص تیروئید را ثابت نمی‌کند.

علائم هشداردهنده

بزرگی تیروئید باید سریع‌تر بررسی شود اگر همراه با موارد زیر باشد:

• بزرگ‌شدن سریع توده گردن

• مشکل قابل توجه در تنفس

• صدای تنفسی غیرعادی یا خس‌خس هنگام دم

• اختلال قابل توجه در بلع

• گرفتگی صدای جدید و بدون علت مشخص

• وجود توده سفت یا ثابت در تیروئید

• بزرگ‌شدن غدد لنفاوی گردن

این علائم لزوماً به معنی سرطان نیستند، اما نیاز به بررسی پزشکی دارند.

گواتر چه مدت طول می‌کشد؟

مدت گواتر کاملاً به علت آن بستگی دارد.

گواتر ناشی از کمبود ید ممکن است پس از اصلاح کمبود کوچک‌تر شود، ولی همیشه کاملاً از بین نمی‌رود. گواتر مرتبط با هاشیموتو نیز ممکن است با درمان کم‌کاری کوچک‌تر شود، اما در بعضی افراد سال‌ها باقی می‌ماند.

گواتر چندگرهی معمولاً به‌تدریج طی سال‌ها ایجاد می‌شود و می‌تواند یک بیماری طولانی‌مدت باشد.

بزرگ‌شدن سریع تیروئید طی روزها یا هفته‌ها الگوی معمول یک گواتر ساده نیست و باید از نظر خون‌ریزی داخل ندول، التهاب تیروئید یا سایر علل بررسی شود.

علت گواتر چیست؟

کمبود ید

تیروئید برای تولید هورمون به ید نیاز دارد. اگر ید کافی در اختیار بدن نباشد، تحریک تیروئید افزایش پیدا می‌کند و غده ممکن است بزرگ شود.

کمبود ید همچنان از علل مهم گواتر در سطح جهان است.

تیروئیدیت هاشیموتو

هاشیموتو (Hashimoto's thyroiditis) یک بیماری خودایمنی است که در آن سیستم ایمنی به بافت تیروئید حمله می‌کند. این بیماری می‌تواند باعث التهاب، بزرگ‌شدن تیروئید و در نهایت کم‌کاری تیروئید شود.

بیماری گریوز

در بیماری گریوز (Graves' disease) آنتی‌بادی‌هایی تولید می‌شوند که تیروئید را تحریک می‌کنند. در نتیجه غده ممکن است به‌طور منتشر بزرگ شود و هورمون تیروئید بیش‌ازحد تولید کند.

گواتر چندگرهی

در این حالت چند ندول در تیروئید ایجاد می‌شوند و مجموع آنها حجم غده را افزایش می‌دهد. علت دقیق ایجاد گواتر چندگرهی در تمام بیماران مشخص نیست.

تیروئیدیت

التهاب تیروئید ممکن است به‌طور موقت یا طولانی‌مدت باعث افزایش حجم غده شود.

داروها

برخی داروها مانند آمیودارون (Amiodarone) و لیتیوم (Lithium) می‌توانند بر عملکرد یا اندازه تیروئید اثر بگذارند.

ندول‌ها و تومورهای تیروئید

ندول‌های خوش‌خیم شایع‌تر از سرطان هستند و بیشتر ندول‌های تیروئید بدخیم نیستند. بااین‌حال، وجود یک ندول یا بزرگ‌شدن نامتقارن تیروئید ممکن است نیاز به بررسی از نظر بدخیمی داشته باشد. راهنمای انجمن تیروئید اروپا نیز تأکید می‌کند که بیشتر ندول‌های تیروئید خوش‌خیم و بدون علامت هستند.

عوامل خطر گواتر

عوامل مؤثر می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• زندگی در منطقه دارای کمبود ید

• سابقه خانوادگی بیماری تیروئید

• بیماری‌های خودایمنی

• جنس مؤنث

• افزایش سن

• بارداری و افزایش نیاز بدن به هورمون‌های تیروئیدی و ید

• مصرف برخی داروها

• سابقه تابش اشعه به گردن

• وجود ندول‌های تیروئید

داشتن یک عامل خطر به معنی ابتلای قطعی به گواتر نیست.

آیا گواتر مسری است؟

خیر. گواتر یک بیماری واگیردار نیست و از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود.

عوارض گواتر

بسیاری از گواترها عارضه جدی ایجاد نمی‌کنند. مشکلات احتمالی به علت و اندازه غده بستگی دارند.

عوارض فشاری

گواتر بزرگ ممکن است باعث:

• اختلال بلع

• فشار روی نای

• تنگی نفس

• تغییر صدا

شود.

اختلال عملکرد تیروئید

برخی بیماران در طول زمان ممکن است دچار کم‌کاری یا پرکاری تیروئید شوند. انجمن تیروئید آمریکا تأکید می‌کند که حتی گواترهایی که در ابتدا با عملکرد طبیعی تیروئید همراه هستند، نیاز به پیگیری دارند.

عوارض پرکاری تیروئید

در صورت ایجاد پرکاری کنترل‌نشده، مشکلاتی مانند اختلال ریتم قلب، کاهش تراکم استخوان و عوارض قلبی ممکن است ایجاد شوند.

آیا گواتر خطرناک است؟

گواتر در بسیاری از افراد خوش‌خیم است و ممکن است تنها نیاز به پیگیری داشته باشد.

خطر بیماری به علت گواتر، عملکرد تیروئید، وجود ندول مشکوک و میزان فشار بر ساختارهای گردن بستگی دارد. بنابراین اندازه ظاهری گردن به‌تنهایی شدت بیماری را مشخص نمی‌کند.

همچنین گواتر به معنی سرطان نیست. بااین‌حال، هر ندول مشکوک باید بر اساس ویژگی‌های سونوگرافی و در صورت لزوم نمونه‌برداری بررسی شود.

تشخیص گواتر و بزرگ‌شدن تیروئید

معاینه

پزشک اندازه، قوام، تقارن و وجود ندول در تیروئید را بررسی می‌کند و درباره علائم کم‌کاری، پرکاری و فشار روی گردن سؤال می‌کند.

آزمایش TSH

اندازه‌گیری هورمون محرک تیروئید (TSH) یکی از آزمایش‌های اصلی برای بررسی عملکرد غده است.

T4 آزاد و T3

با توجه به نتیجه TSH، ممکن است Free T4 و در موارد خاص T3 نیز اندازه‌گیری شوند. این آزمایش‌ها مشخص می‌کنند تیروئید کم‌کار، پرکار یا دارای عملکرد طبیعی است.

آنتی‌بادی‌های تیروئید

در صورت شک به بیماری خودایمنی، آزمایش‌هایی مانند آنتی‌بادی ضد تیروپراکسیداز (TPOAb) برای هاشیموتو یا آنتی‌بادی گیرنده TSH (TRAb) برای گریوز ممکن است درخواست شوند.

سونوگرافی تیروئید

سونوگرافی یکی از مهم‌ترین روش‌های بررسی گواتر ندولار است و اطلاعاتی درباره:

• اندازه تیروئید

• تعداد و اندازه ندول‌ها

• جامد یا کیستیک بودن آنها

• ویژگی‌های مرتبط با احتمال بدخیمی

• غدد لنفاوی گردن

ارائه می‌دهد.

اسکن تیروئید

اگر TSH پایین باشد و احتمال پرکاری وجود داشته باشد، اسکن و بررسی جذب ید رادیواکتیو می‌تواند به تشخیص گریوز یا ندول‌های پرکار کمک کند.

این آزمایش در دوران بارداری انجام نمی‌شود.

نمونه‌برداری با سوزن ظریف

FNA یا Fine Needle Aspiration برای همه ندول‌های تیروئید لازم نیست.

نیاز به نمونه‌برداری بر اساس اندازه ندول، شکل و ویژگی‌های سونوگرافی، غدد لنفاوی و عوامل خطر بیمار تعیین می‌شود. نمونه‌برداری معمولاً تحت هدایت سونوگرافی انجام می‌شود.

CT یا MRI

در گواترهای بسیار بزرگ یا گواتری که به داخل قفسه سینه امتداد یافته است، CT یا MRI ممکن است برای بررسی میزان فشار بر نای و سایر ساختارها لازم باشد.

درمان گواتر

درمان به علت، اندازه غده، عملکرد تیروئید و علائم بیمار بستگی دارد.

پیگیری بدون درمان فوری

اگر گواتر کوچک باشد، علائم ایجاد نکند، عملکرد تیروئید طبیعی باشد و در بررسی‌ها ندول مشکوکی وجود نداشته باشد، ممکن است تنها پیگیری دوره‌ای لازم باشد.

درمان کمبود ید

اگر کمبود ید علت بیماری باشد، اصلاح کمبود می‌تواند باعث کاهش اندازه غده شود.

بااین‌حال، مصرف خودسرانه مکمل ید توصیه نمی‌شود. دریافت بیش‌ازحد ید می‌تواند در افراد مستعد باعث اختلال عملکرد تیروئید شود.

لووتیروکسین

اگر گواتر همراه با کم‌کاری تیروئید، مانند برخی موارد هاشیموتو باشد، لووتیروکسین (Levothyroxine) برای جایگزینی هورمون تیروئید استفاده می‌شود.

درمان کم‌کاری ممکن است از بزرگ‌تر شدن تیروئید جلوگیری کند و گاهی اندازه آن را کاهش دهد، ولی الزاماً گواتر را کاملاً از بین نمی‌برد.

درمان گواتر همراه با پرکاری

بسته به علت می‌توان از:

• داروهای ضدتیروئید مانند متی‌مازول

• ید رادیواکتیو

• جراحی

استفاده کرد. انتخاب روش در گریوز و گواتر چندگرهی سمی به سن، اندازه تیروئید، بیماری‌های همراه و شرایط فرد بستگی دارد.

جراحی تیروئید

جراحی ممکن است در موارد زیر مطرح شود:

• فشار قابل توجه بر نای یا مری

• گواتر بسیار بزرگ

• گواتر پشت جناغی در برخی بیماران

• ندول مشکوک یا سرطان

• برخی موارد پرکاری تیروئید

• افزایش حجم قابل توجه همراه با علائم

بعد از برداشتن کامل تیروئید، مصرف مادام‌العمر هورمون تیروئید ضروری است.

درمان‌های کم‌تهاجمی ندول‌های خوش‌خیم

روش‌هایی مانند ابلیشن با امواج رادیوفرکوئنسی (RFA) در سال‌های اخیر برای برخی ندول‌های خوش‌خیم و علامت‌دار مورد استفاده قرار گرفته‌اند. این روش می‌تواند در بیماران منتخب جایگزینی برای جراحی باشد، اما باید پس از اطمینان از خوش‌خیم بودن ضایعه و توسط تیم باتجربه انجام شود.

درمان خانگی و تغذیه

مهم‌ترین نکته، پرهیز از خوددرمانی با ید است.

مصرف نمک یددار مطابق توصیه‌های بهداشت عمومی می‌تواند در پیشگیری از کمبود ید مؤثر باشد، اما مصرف مقادیر زیاد ید، قطره ید یا مکمل‌های حاوی جلبک دریایی برای کوچک کردن تیروئید بدون تشخیص علت علمی نیست و در بعضی افراد می‌تواند پرکاری یا کم‌کاری ایجاد کند.

هیچ رژیم غذایی خاص یا گیاه دارویی اثبات‌شده‌ای وجود ندارد که بتواند گواتر ناشی از بیماری‌هایی مانند هاشیموتو، گریوز یا گواتر چندگرهی را به‌طور قابل اعتماد درمان کند.

پیشگیری از گواتر

پیشگیری به علت بستگی دارد. مهم‌ترین اقدام قابل پیشگیری در سطح جمعیت، دریافت کافی ید است.

سایر اقدامات عبارت‌اند از:

• استفاده متعادل از نمک یددار طبق توصیه‌های تغذیه‌ای

• خودداری از مصرف بی‌دلیل مکمل‌های ید

• پیگیری بیماری‌های شناخته‌شده تیروئید

• بررسی داروهایی که می‌توانند بر تیروئید اثر بگذارند

• مراجعه در صورت ایجاد توده یا تورم جدید گردن

گواتر در کودکان

بزرگ‌شدن تیروئید در کودک باید ارزیابی پزشکی شود. بیماری‌های خودایمنی مانند هاشیموتو و گریوز، کمبود ید و ندول‌های تیروئید از علل احتمالی هستند.

بررسی معمولاً شامل معاینه، آزمایش عملکرد تیروئید و در صورت نیاز سونوگرافی است. ندول‌های تیروئید در کودکان نیاز به ارزیابی تخصصی دارند و اصول بررسی آنها دقیقاً مشابه بزرگسالان نیست.

گواتر در بارداری

در دوران بارداری نیاز بدن به هورمون‌های تیروئید و ید تغییر می‌کند. وجود گواتر یا اختلال عملکرد تیروئید باید به‌طور دقیق بررسی شود، زیرا کم‌کاری و پرکاری درمان‌نشده می‌توانند بر مادر و جنین اثر بگذارند.

سونوگرافی تیروئید در بارداری قابل استفاده است، اما اسکن و درمان با ید رادیواکتیو در بارداری ممنوع است.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

مراجعه معمول

برای هر تورم جدید یا پایدار در قسمت جلوی گردن بهتر است معاینه پزشکی انجام شود، به‌ویژه اگر:

• اندازه تیروئید رو به افزایش است.

• ندول یا توده لمس می‌شود.

• علائم کم‌کاری یا پرکاری وجود دارد.

• سابقه خانوادگی بیماری تیروئید دارید.

• سابقه پرتودرمانی یا تابش اشعه به گردن وجود دارد.

مراجعه فوری

ارزیابی سریع‌تر لازم است اگر:

• تنفس دشوار شده است.

• بلع به‌طور قابل توجه مختل شده است.

• تورم گردن با سرعت زیادی در حال افزایش است.

• گرفتگی صدای جدید و مداوم ایجاد شده است.

• توده گردن بسیار سفت یا ثابت است.

• بزرگ‌شدن تیروئید همراه با بدحالی شدید، تپش قلب بسیار شدید یا سایر علائم جدی پرکاری تیروئید است.

پرسش‌های متداول درباره گواتر

۱. آیا گواتر همان سرطان تیروئید است؟

خیر. گواتر فقط به معنی بزرگ‌شدن تیروئید است و بیشتر موارد سرطان نیستند.

۲. آیا گواتر همیشه باعث کم‌کاری تیروئید می‌شود؟

خیر. فرد ممکن است کم‌کاری، پرکاری یا عملکرد کاملاً طبیعی تیروئید داشته باشد.

۳. آیا گواتر خطرناک است؟

اغلب نه، اما گواترهای بزرگ، پرکار، دارای ندول مشکوک یا همراه با فشار بر نای و مری اهمیت بیشتری دارند.

۴. آیا گواتر درمان می‌شود؟

درمان به علت بستگی دارد. برخی گواترها کوچک می‌شوند و برخی تنها نیاز به کنترل و پیگیری دارند.

۵. آیا گواتر می‌تواند خودبه‌خود کوچک شود؟

در برخی علل ممکن است اندازه غده کاهش پیدا کند، اما گواتر چندگرهی یا قدیمی اغلب به‌طور کامل ناپدید نمی‌شود.

۶. آیا کمبود ید باعث گواتر می‌شود؟

بله. کمبود ید یکی از مهم‌ترین علل گواتر در جهان است.

۷. آیا برای گواتر باید ید مصرف کرد؟

فقط اگر کمبود ید وجود داشته باشد و مقدار آن مناسب باشد. مصرف خودسرانه ید می‌تواند مضر باشد.

۸. آیا ندول تیروئید همان گواتر است؟

خیر. ندول یک توده موضعی داخل تیروئید است. وجود یک یا چند ندول می‌تواند باعث گواتر شود.

۹. آیا هر ندول تیروئید باید نمونه‌برداری شود؟

خیر. تصمیم برای FNA بر اساس اندازه و ویژگی‌های سونوگرافی و عوامل خطر گرفته می‌شود.

۱۰. آیا گواتر نیاز به جراحی دارد؟

نه همیشه. جراحی بیشتر برای گواترهای علامت‌دار، فشاری، مشکوک یا بعضی انواع پرکار مطرح می‌شود.

۱۱. آیا گواتر باعث چاقی می‌شود؟

خود بزرگ‌شدن تیروئید مستقیماً باعث افزایش وزن نمی‌شود؛ اما اگر با کم‌کاری تیروئید همراه باشد، افزایش وزن می‌تواند یکی از علائم باشد.

۱۲. آیا گواتر باعث تپش قلب می‌شود؟

اگر گواتر همراه با پرکاری تیروئید باشد، تپش قلب ممکن است ایجاد شود.

۱۳. آیا گواتر واگیردار است؟

خیر.

۱۴. آیا گواتر در بارداری خطرناک است؟

خطر به علت و عملکرد تیروئید بستگی دارد. کم‌کاری یا پرکاری قابل توجه در بارداری باید درمان و پیگیری شود.

۱۵. برای گواتر به چه پزشکی مراجعه کنیم؟

پزشک عمومی یا متخصص داخلی می‌تواند بررسی اولیه را انجام دهد و در صورت نیاز بیمار به متخصص غدد درون‌ریز یا جراح تیروئید ارجاع داده می‌شود.

خلاصه

• گواتر به معنی بزرگ‌شدن غده تیروئید است و یک بیماری واحد محسوب نمی‌شود.

• تیروئید بزرگ‌شده می‌تواند کم‌کار، پرکار یا دارای عملکرد طبیعی باشد.

• کمبود ید، هاشیموتو، گریوز و گواتر چندگرهی از علل مهم هستند.

• آزمایش TSH و هورمون‌های تیروئیدی از بررسی‌های اولیه مهم هستند.

• سونوگرافی نقش اصلی در ارزیابی گواترهای ندولار دارد.

• همه ندول‌های تیروئید به نمونه‌برداری نیاز ندارند.

• درمان ممکن است از پیگیری ساده تا دارو، ید رادیواکتیو، روش‌های ابلیشن یا جراحی متغیر باشد.

• بزرگ‌شدن سریع گردن، مشکل تنفس یا بلع و گرفتگی صدای جدید نیاز به ارزیابی سریع دارند.