آبسه دندان

آبسه یک حفره حاوی چرک است که در پاسخ به عفونت باکتریایی ایجاد می‌شود.

ساختار دندان شامل لایه خارجی مینا، عاج و بخش مرکزی به نام پالپ (Pulp) است. پالپ حاوی اعصاب، عروق خونی و بافت همبند است. اگر پوسیدگی، ترک یا آسیب اجازه دهد باکتری‌ها به پالپ برسند، عفونت می‌تواند از ریشه دندان عبور کند و در بافت اطراف آن تجمع چرکی ایجاد کند.

آبسه ممکن است در بافت‌های حمایت‌کننده اطراف دندان نیز ایجاد شود و همیشه منشأ آن پالپ دندان نیست.

آبسه پری‌آپیکال

Periapical Abscess در نوک ریشه دندان ایجاد می‌شود.

این نوع معمولاً زمانی رخ می‌دهد که باکتری‌ها به پالپ وارد شده و عفونت از کانال ریشه به بافت اطراف انتهای ریشه گسترش پیدا کند. پوسیدگی عمیق، ترک یا شکستگی از علل مهم آن هستند.

آبسه پریودنتال

Periodontal Abscess در بافت لثه و ساختارهای حمایت‌کننده در کنار ریشه دندان ایجاد می‌شود و می‌تواند با بیماری پریودنتال یا ایجاد یک پاکت عمیق لثه‌ای ارتباط داشته باشد.

محل آبسه در انتخاب روش درمان اهمیت دارد؛ بنابراین تشخیص نوع آن باید توسط دندان‌پزشک انجام شود.

آبسه دندان یکی از عوارض شناخته‌شده پوسیدگی و عفونت‌های دندانی است، اما یک آمار جهانی واحد و قابل‌اعتماد برای شیوع خود «آبسه دندان» وجود ندارد.

پوسیدگی دندان که یکی از زمینه‌های اصلی آبسه است، از شایع‌ترین بیماری‌های مزمن انسان محسوب می‌شود و در تمام گروه‌های سنی دیده می‌شود. پوسیدگی درمان‌نشده می‌تواند پیشرفت کرده و باعث درد، عفونت و تشکیل آبسه شود.

علائم شایع

علائم احتمالی عبارت‌اند از:

• دندان‌درد شدید، مداوم یا ضربان‌دار

• درد هنگام گاز گرفتن یا جویدن

• حساسیت به گرما یا سرما

• تورم لثه

• تورم صورت یا فک

• بوی بد دهان

• مزه بد یا شور در دهان

• تورم و درد غدد لنفاوی زیر فک یا گردن

• تب در برخی بیماران

درد ممکن است به فک، گوش یا گردن انتشار پیدا کند.

اگر آبسه بترکد چه اتفاقی می‌افتد؟

گاهی آبسه خودبه‌خود تخلیه می‌شود و فرد ناگهان مزه بد یا شور در دهان احساس می‌کند. فشار داخل آبسه کاهش پیدا می‌کند و ممکن است درد بسیار کمتر شود.

این اتفاق به معنی درمان عفونت نیست. دندان یا بافت عفونی همچنان باید درمان شود.

علائم هشداردهنده

موارد مهم عبارت‌اند از:

• افزایش سریع تورم صورت یا فک

• تورم زیاد داخل دهان

• دشواری بلع

• دشواری تنفس یا صحبت کردن

• ناتوانی قابل‌توجه در باز کردن دهان

• تورم یا درد اطراف چشم

• تغییر بینایی

• تب همراه تورم صورت

• حال عمومی بسیار بد

این موارد می‌توانند نشان‌دهنده انتشار عفونت به فضاهای عمقی صورت و گردن باشند.

برای آبسه دندان یک دوره زمانی طبیعی و قابل‌اعتماد مانند سرماخوردگی وجود ندارد.

آبسه درمان‌نشده ممکن است باقی بماند، تخلیه شود و دوباره عود کند یا عفونت آن گسترش پیدا کند. به همین دلیل منتظر ماندن برای اینکه آبسه خودبه‌خود «تمام شود» توصیه نمی‌شود.

پس از درمان قطعی مانند تخلیه، درمان ریشه یا کشیدن دندان، درد و تورم معمولاً به‌تدریج کاهش پیدا می‌کنند، اما مدت دقیق به وسعت عفونت، وضعیت دندان و سلامت عمومی فرد بستگی دارد.

پوسیدگی عمیق

یکی از شایع‌ترین مسیرها، پیشرفت پوسیدگی از مینا و عاج به پالپ دندان است.

باکتری‌های دهان از قندها و نشاسته‌های موجود در غذا استفاده و اسید تولید می‌کنند. ادامه این فرایند می‌تواند مینای دندان را تخریب کرده و حفره ایجاد کند. اگر پوسیدگی درمان نشود، ممکن است به مرکز دندان برسد و عفونت ایجاد کند.

ترک یا شکستگی دندان

ترک یا شکستگی می‌تواند راه ورود باکتری‌ها به پالپ را فراهم کند.

بیماری لثه

در بیماری پریودنتال، تجمع پلاک و جرم و التهاب می‌تواند بافت‌های نگهدارنده دندان را تخریب کند و در بعضی شرایط آبسه پریودنتال شکل بگیرد.

مهم‌ترین عوامل عبارت‌اند از:

• رعایت نکردن مناسب بهداشت دهان و دندان

• پوسیدگی درمان‌نشده

• بیماری لثه

• مصرف مکرر مواد غذایی و نوشیدنی‌های قندی

• خشکی دهان

• ترک یا شکستگی دندان

• برخی مشکلات دندان‌پزشکی قبلی

خشکی دهان نیز می‌تواند خطر پوسیدگی را افزایش دهد و ممکن است در اثر بعضی داروها یا افزایش سن ایجاد شود.

خود آبسه دندان واگیردار محسوب نمی‌شود و فرد دیگری با تماس معمول به «آبسه» مبتلا نمی‌شود.

باکتری‌های مختلف به‌طور طبیعی در دهان انسان وجود دارند و عوامل متعددی مانند پوسیدگی، ترک دندان و بیماری لثه زمینه ورود آنها به بافت‌های عمقی را فراهم می‌کنند.

آبسه درمان‌نشده می‌تواند عوارض جدی ایجاد کند.

گسترش عفونت

عفونت ممکن است به:

• استخوان فک

• بافت‌های صورت

• گردن

• فضاهای عمقی اطراف راه هوایی

گسترش پیدا کند.

دندان‌های فک بالا نیز در بعضی شرایط می‌توانند با عفونت سینوس مرتبط شوند.

از دست دادن دندان

اگر تخریب دندان یا بافت اطراف بسیار شدید باشد، ممکن است امکان حفظ دندان وجود نداشته باشد.

سپسیس

در موارد نادر، عفونت می‌تواند منتشر شده و باعث سپسیس شود؛ وضعیتی جدی که نیازمند درمان فوری است. احتمال انتشار عفونت در افراد دارای سیستم ایمنی ضعیف بیشتر است.

یک آبسه کوچک و موضعی در صورت درمان مناسب معمولاً قابل‌کنترل است، اما نادیده گرفتن آبسه می‌تواند خطرناک باشد.

مشکل اصلی این است که فضای موجود برای گسترش عفونت در صورت و گردن می‌تواند به ساختارهایی نزدیک شود که برای تنفس و بلع اهمیت دارند. بنابراین تورم فزاینده یا ایجاد علائم عمومی نباید فقط با مسکن یا آنتی‌بیوتیک خودسرانه مدیریت شود.

دندان‌پزشک ابتدا دندان، لثه و تورم اطراف آن را بررسی می‌کند.

معاینه و ضربه زدن به دندان

دندانی که در اطراف ریشه آبسه دارد ممکن است هنگام لمس، فشار یا ضربه حساس باشد.

رادیوگرافی دندان

عکس دندان می‌تواند به شناسایی عفونت اطراف ریشه و بررسی وضعیت استخوان کمک کند.

CT Scan

سی‌تی‌اسکن برای آبسه معمول و محدود ضروری نیست.

اگر نگرانی از گسترش عفونت به نواحی عمقی گردن یا صورت وجود داشته باشد، CT می‌تواند وسعت درگیری را مشخص کند.

تمام دندان‌دردها آبسه نیستند.

شرایطی که ممکن است علائم مشابه ایجاد کنند شامل:

• پالپیت یا التهاب عصب دندان

• ترک دندان

• بیماری پریودنتال

• التهاب اطراف دندان عقل

• سینوزیت

• مشکلات مفصل فک

• برخی دردهای عصبی صورت

هستند.

وجود درد شدید دندان بدون تورم یا چرک به‌تنهایی برای تشخیص آبسه کافی نیست.

هدف اصلی درمان، تخلیه عفونت و از بین بردن منبع آن است.

درمان ممکن است شامل یکی یا ترکیبی از روش‌های زیر باشد.

تخلیه آبسه

اگر چرک در بافت نرم تجمع کرده باشد، دندان‌پزشک ممکن است برش کوچکی ایجاد و چرک را خارج کند.

گاهی برای مدت کوتاهی یک درن کوچک برای ادامه تخلیه باقی می‌ماند.

درمان ریشه یا عصب‌کشی

اگر دندان قابل حفظ باشد، Root Canal Treatment می‌تواند با خارج کردن پالپ عفونی و تمیز کردن کانال‌های ریشه منبع عفونت را از بین ببرد.

پس از آن کانال‌ها پر و دندان ترمیم می‌شود و در برخی دندان‌ها ممکن است روکش لازم باشد.

کشیدن دندان

اگر دندان به اندازه‌ای آسیب دیده باشد که قابل حفظ نباشد، ممکن است کشیدن دندان بهترین روش برای حذف منبع عفونت باشد.

نه همیشه.

این یکی از مهم‌ترین نکات درمان آبسه دندان است. ADA توصیه می‌کند برای بسیاری از دردها و عفونت‌های محدود پالپ و اطراف ریشه، درمان دندان‌پزشکی مانند درمان ریشه یا تخلیه در اولویت قرار گیرد و آنتی‌بیوتیک بی‌دلیل استفاده نشود.

آنتی‌بیوتیک بیشتر زمانی اهمیت پیدا می‌کند که:

• تب یا بدحالی عمومی وجود داشته باشد.

• عفونت در حال انتشار باشد.

• تورم منتشر صورت ایجاد شده باشد.

• درمان قطعی بلافاصله ممکن نباشد و وضعیت بالینی استفاده از آنتی‌بیوتیک را توجیه کند.

• سیستم ایمنی فرد ضعیف باشد.

آنتی‌بیوتیک‌ها

هنگامی که واقعاً آنتی‌بیوتیک لازم باشد، آموکسی‌سیلین یا پنی‌سیلین V از گزینه‌های مورد استفاده برای برخی عفونت‌های دندانی هستند. انتخاب دارو باید بر اساس حساسیت دارویی، شدت عفونت، وضعیت بیمار و الگوی مقاومت میکروبی انجام شود.

داشتن یک آنتی‌بیوتیک باقی‌مانده در منزل یا بهبود قبلی با یک داروی خاص دلیل مناسبی برای شروع خودسرانه همان آنتی‌بیوتیک نیست.

عوارض آنتی‌بیوتیک‌ها می‌توانند شامل واکنش حساسیتی، مشکلات گوارشی و افزایش مقاومت میکروبی باشند؛ بنابراین مصرف آنها فقط در صورت نیاز اهمیت دارد.

مسکن‌ها

برای کنترل موقت درد ممکن است از استامینوفن یا در افراد مناسب از ایبوپروفن استفاده شود.

ایبوپروفن برای همه افراد مناسب نیست؛ بیماری کلیه، زخم یا خون‌ریزی گوارشی، برخی داروهای دیگر و بارداری می‌توانند در انتخاب مسکن اهمیت داشته باشند.

مسکن درد را کاهش می‌دهد، اما عفونت دندان را درمان نمی‌کند.

تا زمان مراجعه به دندان‌پزشک می‌توان برای کاهش موقت ناراحتی:

• دهان را به‌آرامی با آب نمک ولرم شست‌وشو داد.

• از مسکن مناسب در صورت نداشتن منع مصرف استفاده کرد.

• غذاهای نرم مصرف کرد.

• از جویدن با دندان دردناک خودداری کرد.

• از غذا و نوشیدنی بسیار داغ یا سرد در صورت تحریک درد پرهیز کرد.

فشار دادن، سوراخ کردن یا ترکاندن آبسه در خانه توصیه نمی‌شود. این کار درمان منبع عفونت نیست و ممکن است به آسیب و انتشار عفونت منجر شود.

قرار دادن آسپرین یا مواد شیمیایی روی لثه نیز درمان مناسبی نیست و می‌تواند بافت دهان را تحریک کند.

هیچ رژیم غذایی نمی‌تواند آبسه را درمان کند.

تا زمان درمان، غذاهای نرم و با دمای متعادل ممکن است راحت‌تر باشند. اگر گرما، سرما یا شیرینی درد را تحریک می‌کنند، می‌توان موقتاً از آنها پرهیز کرد.

در بلندمدت کاهش دفعات مصرف مواد غذایی و نوشیدنی‌های شیرین به کاهش خطر پوسیدگی کمک می‌کند.

مهم‌ترین راه، پیشگیری از پوسیدگی و بیماری لثه است.

اقدامات مؤثر شامل:

• مسواک زدن با خمیردندان حاوی فلوراید

• تمیز کردن منظم بین دندان‌ها

• معاینات دوره‌ای دندان‌پزشکی

• درمان پوسیدگی پیش از رسیدن به پالپ

• محدود کردن مصرف مکرر غذاها و نوشیدنی‌های قندی

• ترک سیگار

• رسیدگی به خشکی دهان در صورت وجود

هستند.

بله. در بیشتر موارد با درمان مناسب می‌توان منبع عفونت را کنترل کرد.

اگر دندان قابل حفظ باشد، درمان ریشه می‌تواند امکان باقی ماندن آن را فراهم کند. در دندان‌هایی که قابل ترمیم نیستند، کشیدن دندان منبع عفونت را حذف می‌کند.

اما مصرف آنتی‌بیوتیک بدون اصلاح مشکل دندان معمولاً معادل درمان قطعی نیست.

ممکن است.

اگر منبع عفونت به‌طور کامل درمان نشود یا مشکلاتی مانند پوسیدگی جدید یا بیماری لثه باقی بمانند، عفونت ممکن است دوباره ایجاد شود.

عود درد یا تورم پس از درمان نیازمند بررسی مجدد است.

آبسه دندان می‌تواند در دندان‌های شیری یا دائمی ایجاد شود.

پوسیدگی شدید دندان یکی از علل مهم عفونت در کودکان است. درمان به سن کودک، نوع دندان، میزان تخریب و گسترش عفونت بستگی دارد.

راهنمای AAPD در سال ۲۰۲۶ تأکید می‌کند که آنتی‌بیوتیک در کودکان باید فقط در شرایط مناسب استفاده شود و مصرف غیرضروری آن به دلیل مقاومت میکروبی و عوارض دارویی مناسب نیست.

تورم صورت، تب یا بدحال شدن کودک در کنار عفونت دندان نیازمند ارزیابی سریع‌تر است.

در سالمندان، خشکی دهان، پوسیدگی ریشه دندان و برخی بیماری‌های زمینه‌ای می‌توانند خطر مشکلات دهان و دندان را بیشتر کنند.

در افراد دارای ضعف سیستم ایمنی، یک عفونت موضعی نیز ممکن است احتمال بیشتری برای انتشار داشته باشد. در این گروه‌ها پزشک یا دندان‌پزشک ممکن است ارزیابی و درمان سریع‌تری را لازم بداند.

عفونت دندان نباید صرفاً به دلیل بارداری بدون درمان باقی بماند.

طبق اطلاعات ADA، مراقبت‌های پیشگیرانه، تشخیصی و ترمیمی دندان در دوران بارداری قابل انجام‌اند و درمان‌های اورژانسی مانند عصب‌کشی، کشیدن دندان و درمان پوسیدگی را می‌توان در دوران بارداری انجام داد. به تأخیر انداختن درمان ممکن است مشکل را پیچیده‌تر کند.

رادیوگرافی دندان و بی‌حسی موضعی نیز در صورت نیاز و رعایت اصول مناسب قابل استفاده‌اند. انتخاب آنتی‌بیوتیک و مسکن در بارداری باید با توجه به شرایط فرد انجام شود.

مراجعه فوری به دندان‌پزشک

اگر موارد زیر وجود دارند بهتر است درمان دندان‌پزشکی به تعویق نیفتد:

• دندان‌درد شدید یا مداوم

• تورم لثه

• وجود چرک

• تورم صورت یا فک

• درد شدید هنگام جویدن

• تب همراه دندان‌درد

• باز شدن خودبه‌خودی آبسه

آبسه دندان به‌طور معمول بدون درمان دندان‌پزشکی برطرف نمی‌شود.

مراجعه اورژانسی

در موارد زیر باید ارزیابی اورژانسی انجام شود:

• دشواری تنفس

• دشواری بلع یا صحبت کردن

• تورم شدید داخل دهان، صورت یا گردن

• ناتوانی واضح در باز کردن دهان

• تورم یا درد چشم

• ایجاد اختلال بینایی

• خون‌ریزی شدید کنترل‌نشده

• بدحالی شدید همراه با عفونت دندان

۱. آیا آبسه دندان خودبه‌خود خوب می‌شود؟

معمولاً خیر. ممکن است تخلیه شود و درد کاهش پیدا کند، اما منبع عفونت همچنان نیازمند درمان است.

۲. آیا آبسه دندان خطرناک است؟

اگر به‌موقع درمان شود معمولاً قابل‌کنترل است، اما عفونت درمان‌نشده می‌تواند به فک، صورت و گردن گسترش پیدا کند و در موارد نادر باعث سپسیس شود.

۳. آیا همیشه باید برای آبسه آنتی‌بیوتیک مصرف کرد؟

خیر. بسیاری از آبسه‌های موضعی با درمان دندان‌پزشکی قطعی مدیریت می‌شوند و آنتی‌بیوتیک برای همه بیماران لازم نیست.

۴. پس درمان اصلی آبسه چیست؟

تخلیه عفونت و درمان منبع آن، معمولاً با درمان ریشه یا کشیدن دندان غیرقابل‌حفظ.

۵. آیا عصب‌کشی می‌تواند دندان آبسه‌کرده را حفظ کند؟

در بسیاری از دندان‌های قابل‌ترمیم بله. درمان ریشه با حذف پالپ عفونی می‌تواند دندان را حفظ کند.

۶. اگر آبسه بترکد دیگر نیازی به دندان‌پزشک نیست؟

خیر. کاهش درد پس از تخلیه به معنی از بین رفتن علت عفونت نیست.

۷. آیا می‌توان آبسه را در خانه تخلیه کرد؟

خیر. سوراخ کردن یا فشار دادن آبسه در خانه توصیه نمی‌شود.

۸. آیا آبسه دندان واگیردار است؟

خود آبسه از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود.

۹. آیا آب نمک آبسه را درمان می‌کند؟

خیر. آب نمک ولرم می‌تواند ناراحتی را موقتاً کاهش دهد، اما جای درمان دندان را نمی‌گیرد.

۱۰. آیا آبسه باعث تورم صورت می‌شود؟

بله. گسترش عفونت می‌تواند باعث تورم گونه، فک یا گردن شود.

۱۱. چه زمانی تورم دندان اورژانسی است؟

اگر با مشکل تنفس یا بلع، تورم شدید دهان یا گردن، مشکل باز کردن دهان یا تورم اطراف چشم همراه باشد، ارزیابی فوری ضروری است.

۱۲. آیا آبسه دندان در بارداری قابل درمان است؟

بله. درمان‌های لازم دندان‌پزشکی نباید صرفاً به دلیل بارداری به تأخیر بیفتند.

۱۳. آیا کودکان هم دچار آبسه می‌شوند؟

بله. دندان‌های شیری نیز می‌توانند پوسیده و عفونی شوند.

۱۴. آیا مسکن آبسه را درمان می‌کند؟

خیر. مسکن فقط درد را کاهش می‌دهد و منبع عفونت را از بین نمی‌برد.

۱۵. آیا ممکن است آبسه بدون دندان‌درد باشد؟

بله. گاهی عصب دندان از بین رفته یا آبسه مسیر تخلیه پیدا کرده است و درد کمتر می‌شود، در حالی که عفونت همچنان وجود دارد.

• آبسه دندان تجمع چرک ناشی از عفونت باکتریایی است.

• پوسیدگی عمیق، ترک دندان و بیماری لثه از علل مهم هستند.

• آبسه پری‌آپیکال اطراف نوک ریشه و آبسه پریودنتال در بافت‌های اطراف ریشه ایجاد می‌شود.

• آبسه معمولاً بدون درمان دندان‌پزشکی از بین نمی‌رود.

• درمان اصلی شامل تخلیه، درمان ریشه یا کشیدن دندان غیرقابل‌حفظ است.

• آنتی‌بیوتیک برای همه بیماران لازم نیست و جای درمان دندان را نمی‌گیرد.

• حتی اگر آبسه خودبه‌خود باز شود و درد کمتر شود، مراجعه به دندان‌پزشک همچنان لازم است.

• تورم شدید صورت یا گردن، مشکل تنفس یا بلع و تورم اطراف چشم علائم اورژانسی هستند.

• بهداشت مناسب دهان، فلوراید و درمان به‌موقع پوسیدگی مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه‌اند.

اگر درد، تورم لثه یا صورت، ترشح چرک یا دندان حساس به فشار وجود دارد، قدم اصلی گرفتن نوبت فوری دندان‌پزشکی است. استفاده از مسکن یا شست‌وشوی آب نمک فقط می‌تواند تا زمان درمان اصلی به کنترل علائم کمک کند.

در صورت تورم سریع و گسترده، تب و بدحالی شدید، مشکل تنفس یا بلع، کاهش توانایی باز کردن دهان یا درگیری اطراف چشم، نباید منتظر نوبت معمول دندان‌پزشکی ماند و ارزیابی اورژانسی لازم است.