آلوپسی (ریزش موی سکه‌ای)

آلوپسی آره‌آتا یک بیماری خودایمنی، غیرمسری و غیر اسکاری فولیکول مو است.

در این بیماری، بخشی از سیستم ایمنی که معمولاً از بدن در برابر عوامل خارجی محافظت می‌کند، به ساختارهای اطراف فولیکول مو حمله می‌کند. این فرایند چرخه طبیعی رشد مو را مختل می‌کند و موها می‌ریزند.

فولیکول مو معمولاً تخریب دائمی نمی‌شود. به همین دلیل حتی پس از ماه‌ها یا سال‌ها امکان رشد مجدد مو وجود دارد؛ اگرچه نمی‌توان برای همه افراد احتمال یا زمان دقیق رویش مجدد را پیش‌بینی کرد.

برآوردها نشان می‌دهند حدود ۲ درصد افراد در طول زندگی ممکن است آلوپسی آره‌آتا را تجربه کنند. بیماری می‌تواند در هر سن، جنس و گروه جمعیتی ایجاد شود و شروع آن در کودکی و جوانی نیز شایع است.

بیش از ۸۰ درصد مبتلایان نخستین نشانه‌های بیماری را قبل از ۴۰ سالگی تجربه می‌کنند، هرچند بیماری ممکن است برای اولین بار در سنین بالاتر نیز شروع شود.

آلوپسی آره‌آتا لکه‌ای

شایع‌ترین الگو است و یک یا چند ناحیه گرد یا بیضی بدون مو ایجاد می‌شود.

آلوپسی توتالیس

در Alopecia Totalis تمام یا تقریباً تمام موهای پوست سر از بین می‌روند.

آلوپسی یونیورسالیس

در Alopecia Universalis موهای سر، صورت و سایر نواحی بدن به میزان بسیار گسترده از بین می‌روند.

الگوی Ophiasis

در این نوع، ریزش بیشتر به شکل نواری در حاشیه پشت و کناره‌های پوست سر دیده می‌شود.

آلوپسی منتشر

گاهی ریزش به‌جای لکه‌های مشخص، به‌صورت کاهش منتشر مو ظاهر می‌شود و ممکن است افتراق آن از سایر انواع ریزش مو دشوارتر باشد.

علائم شایع

شایع‌ترین علامت، ایجاد ناگهانی یک یا چند ناحیه صاف، گرد یا بیضی بدون مو است.

این نواحی معمولاً:

• قرمزی یا زخم قابل‌توجه ندارند.

• پوسته‌ریزی شدید ندارند.

• می‌توانند روی سر، ریش، ابرو یا سایر قسمت‌های بدن ظاهر شوند.

• ممکن است هم‌زمان با رویش مو در یک قسمت و ریزش مو در قسمت دیگری همراه باشند.

گاهی موهای کوتاهی در حاشیه لکه دیده می‌شوند که قسمت نزدیک پوست آنها باریک‌تر است و اصطلاحاً موهای علامت تعجب (Exclamation-mark hairs) نامیده می‌شوند.

برخی افراد قبل یا هنگام ریزش احساس خارش، سوزش یا مورمور خفیف دارند.

تغییرات ناخن

بیماری فقط مو را درگیر نمی‌کند. در بعضی افراد تغییراتی مانند:

• فرورفتگی‌های ریز روی ناخن

• زبری سطح ناخن

• شکنندگی

• نازک یا خردشونده شدن ناخن

دیده می‌شود. تغییرات ناخن در بیماری‌های گسترده‌تر ممکن است بیشتر دیده شوند.

مدت بیماری بسیار متغیر است.

در بعضی افراد دارای چند لکه محدود، مو طی حدود یک سال بدون درمان دوباره رشد می‌کند و ممکن است دیگر عود نکند. در برخی دیگر، دوره‌های ریزش و رویش مجدد سال‌ها تکرار می‌شوند.

موهای تازه ممکن است ابتدا نازک، سفید یا روشن‌تر از رنگ طبیعی باشند و بعداً ضخامت و رنگ معمول خود را پیدا کنند.

در بیماری گسترده یا طولانی‌مدت، احتمال رویش خودبه‌خودی کامل کمتر است و درمان تخصصی بیشتر مطرح می‌شود.

علت دقیق آغاز بیماری هنوز کاملاً شناخته نشده است.

مشخص است که فعالیت نابجای سیستم ایمنی علیه فولیکول مو نقش اصلی دارد. زمینه ژنتیکی نیز اهمیت دارد و بیماری چندژنی است؛ یعنی معمولاً یک ژن واحد مسئول آن نیست.

استرس روانی در برخی افراد ممکن است هم‌زمان با شروع یا تشدید بیماری باشد، اما نباید استرس را علت قطعی همه موارد دانست.

آلوپسی آره‌آتا ناشی از:

• شامپو

• شست‌وشوی زیاد مو

• کوتاه کردن مو

• رنگ کردن معمول مو

• کمبود ساده یک ویتامین در همه بیماران

نیست.

عواملی که با احتمال بیشتر بیماری ارتباط دارند شامل:

• سابقه خانوادگی آلوپسی آره‌آتا

• برخی بیماری‌های خودایمنی

• بیماری خودایمنی تیروئید

• ویتیلیگو

• بیماری‌های آتوپیک مانند اگزما

• سندرم داون

هستند.

وجود این عوامل به معنی ابتلای حتمی نیست.

ارتباط میان آلوپسی آره‌آتا و بیماری‌های خودایمنی تیروئید شناخته شده است. ویتیلیگو و بعضی بیماری‌های خودایمنی دیگر نیز در مبتلایان بیشتر گزارش شده‌اند.

بااین‌حال انجام مجموعه بزرگی از آزمایش‌های خون برای همه بیماران ضروری نیست. راهنمای BAD تأکید می‌کند که بیشتر بیماران به آزمایش گسترده نیاز ندارند و بررسی بیماری‌های همراه باید بر اساس شرح حال و علائم انجام شود. درباره غربالگری روتین تیروئید نیز میان راهنماها اتفاق‌نظر کامل وجود ندارد.

آلوپسی آره‌آتا معمولاً بیماری تهدیدکننده حیات نیست و به اندام‌های داخلی آسیب مستقیم نمی‌زند.

بااین‌حال تأثیر آن بر ظاهر، اعتمادبه‌نفس، روابط اجتماعی و کیفیت زندگی می‌تواند قابل‌توجه باشد. درگیری ابرو و مژه نیز ممکن است باعث ورود آسان‌تر عرق، گردوغبار و ذرات به چشم شود.

بیماری گسترده همچنین ممکن است از نظر روانی فشار زیادی ایجاد کند و حمایت روان‌شناختی در بعضی بیماران بخشی مهم از مراقبت محسوب می‌شود. راهنمای BAD تأکید می‌کند روش‌هایی مانند کلاه‌گیس و پوشاننده‌های ظاهری نیز می‌توانند تأثیری واقعی بر کیفیت زندگی داشته باشند.

در بیشتر موارد تشخیص بالینی است.

معاینه پوست و مو

متخصص پوست شکل لکه، سطح پوست، موهای اطراف و ناخن‌ها را بررسی می‌کند.

درموسکوپی

با درموسکوپ پوست و ریشه‌های مو با بزرگ‌نمایی بررسی می‌شوند. بعضی الگوها می‌توانند تشخیص را تقویت کنند.

آزمایش خون

برای همه بیماران ضروری نیست.

در صورت وجود علائم یا سابقه مناسب ممکن است بررسی:

• عملکرد تیروئید

• کمبود آهن

• برخی بیماری‌های خودایمنی

• یا سایر اختلالات زمینه‌ای

مطرح شود.

نمونه‌برداری پوست

بیوپسی پوست معمولاً لازم نیست، اما اگر تشخیص نامشخص باشد می‌تواند برای افتراق از سایر انواع ریزش مو انجام شود.

شرایطی که ممکن است شبیه ریزش موی سکه‌ای باشند عبارت‌اند از:

• قارچ پوست سر (Tinea Capitis)

• تریکوتیلومانیا یا کندن اجباری مو

• ریزش موی آندروژنتیک

• تلوژن افلوویوم

• برخی انواع ریزش موی اسکاری

• لوپوس پوستی

• بعضی عفونت‌ها و بیماری‌های سیستمیک در شرایط خاص

وجود پوسته شدید، التهاب، درد یا ایجاد بافت اسکار بیشتر احتمال تشخیص دیگری را مطرح می‌کند.

هیچ درمانی در همه بیماران مؤثر نیست و آلوپسی آره‌آتا در حال حاضر درمان قطعی تضمین‌شده‌ای ندارد.

راهنمای زنده BAD در سال ۲۰۲۵ درمان را بر اساس سن و شدت بیماری تنظیم می‌کند.

موارد محدود

برای ریزش محدود پوست سر، کورتیکواستروئیدهای موضعی قوی یکی از درمان‌های خط اول محسوب می‌شوند.

در بزرگسالانی که تعداد محدودی لکه دارند، تزریق کورتیکواستروئید داخل ضایعه، معمولاً تریامسینولون یکی از درمان‌های خط اول مؤثر است.

عارضه مهم تزریق می‌تواند نازک شدن موضعی پوست یا چربی زیر پوست باشد؛ بنابراین تزریق باید توسط فرد آموزش‌دیده انجام شود.

کورتیکواستروئید خوراکی

در ریزش بسیار سریع یا بیماری متوسط تا شدید، گاهی دوره کوتاهی از کورتیکواستروئید سیستمیک در نظر گرفته می‌شود.

به دلیل احتمال عوارضی مانند افزایش قند و فشارخون، پوکی استخوان و سرکوب سیستم ایمنی، استفاده طولانی‌مدت معمولاً مناسب نیست. عود پس از کاهش یا قطع دارو نیز ممکن است رخ دهد.

ایمونوتراپی تماسی

در بعضی افراد با ریزش گسترده می‌توان از موادی استفاده کرد که واکنش کنترل‌شده‌ای در پوست ایجاد می‌کنند تا پاسخ ایمنی اطراف فولیکول تغییر کند.

این درمان باید زیر نظر متخصص پوست انجام شود و ممکن است باعث التهاب و اگزمای پوستی شود.

مهارکننده‌های Janus Kinase یا JAK inhibitors از مهم‌ترین پیشرفت‌های درمانی سال‌های اخیر هستند.

راهنمای BAD توصیه می‌کند در صورت دسترسی، یک JAK inhibitor خوراکی دارای مجوز برای افراد مبتلا به آلوپسی آره‌آتای شدید در نظر گرفته شود؛ درمان‌های دارای مجوز برای نوجوانان نیز بسته به دارو متفاوت هستند.

در ایالات متحده، تا سال ۲۰۲۶ سه داروی این گروه برای آلوپسی آره‌آتای شدید مجوز دارند:

باریسیتینیب (Baricitinib)

برای بزرگسالان مبتلا به آلوپسی آره‌آتای شدید تأیید شده است و نخستین درمان سیستمیک مورد تأیید FDA برای این بیماری بود.

ریتلِسیتینیب (Ritlecitinib)

برای بزرگسالان و نوجوانان ۱۲ سال به بالا مبتلا به آلوپسی آره‌آتای شدید تأیید شده است.

دئوروکسولیتینیب (Deuruxolitinib)

در سال ۲۰۲۴ برای بزرگسالان مبتلا به آلوپسی آره‌آتای شدید در آمریکا تأیید شد.

مجوز و دسترسی به این داروها در کشورهای مختلف یکسان نیست.

عوارض و احتیاط‌های JAK inhibitors

این داروها سیستم ایمنی را تغییر می‌دهند و برای همه بیماران مناسب نیستند.

هشدارهای مهم این گروه شامل احتمال:

• عفونت‌های جدی

• سل و بعضی عفونت‌های فرصت‌طلب

• لخته خون

• رویدادهای قلبی‌عروقی

• برخی بدخیمی‌ها

است. برچسب‌های FDA برای این داروها هشدارهای جدی ایمنی دارند.

پیش از درمان ممکن است آزمایش خون، بررسی سل، عفونت‌های خاص و وضعیت واکسیناسیون لازم باشد.

این درمان‌ها باید توسط متخصص تجویز و پایش شوند و درمان طولانی‌مدت ممکن است برای حفظ پاسخ لازم باشد. قطع درمان می‌تواند با بازگشت ریزش مو همراه شود.

ماینوکسیدیل (Minoxidil) معمولاً درمان اصلی فعالیت خودایمنی بیماری نیست.

ممکن است به‌عنوان درمان کمکی برای تقویت یا حفظ رشد مو، به‌خصوص زمانی که رویش مجدد آغاز شده است، استفاده شود.

بنابراین ماینوکسیدیل نباید با درمان مستقیم علت ایمنی آلوپسی آره‌آتا اشتباه گرفته شود.

درمان خانگی اثبات‌شده‌ای که فعالیت خودایمنی آلوپسی آره‌آتا را متوقف کند وجود ندارد.

اقدامات حمایتی می‌توانند شامل:

• استفاده از ضدآفتاب روی نواحی بدون مو

• کلاه یا پوشش سر در برابر آفتاب و سرما

• عینک برای محافظت از چشم در صورت ریزش مژه

• استفاده از کلاه‌گیس، تاپر، فیبر مو یا روش‌های آرایشی در صورت تمایل

• مراقبت ملایم از موها و اجتناب از کشش شدید

باشند.

تراشیدن مو باعث درمان بیماری یا ضخیم‌تر شدن فولیکول‌ها نمی‌شود.

رژیم غذایی مشخصی که آلوپسی آره‌آتا را درمان کند اثبات نشده است.

کمبود آهن، ویتامین D و برخی ریزمغذی‌ها در مطالعات بررسی شده‌اند، اما شواهد برای توصیه مکمل به تمام بیماران کافی نیست و حتی راهنماهای معتبر درباره بررسی روتین بعضی از این موارد اتفاق‌نظر ندارند.

در صورت اثبات یک کمبود واقعی، اصلاح آن منطقی است؛ اما مصرف خودسرانه مکمل‌ها جایگزین درمان بیماری نیست.

در حال حاضر راه شناخته‌شده‌ای برای پیشگیری قطعی از شروع بیماری وجود ندارد.

از آنجا که زمینه خودایمنی و ژنتیکی در بیماری نقش دارد، نمی‌توان با نوع شامپو، رژیم خاص یا کوتاه کردن مو از آن جلوگیری کرد.

همچنین روش اثبات‌شده‌ای برای جلوگیری کامل از عود وجود ندارد.

امکان رویش مجدد مو وجود دارد و درمان‌های جدید این احتمال را حتی در بعضی موارد شدید افزایش داده‌اند.

اما در حال حاضر نمی‌توان بیماری را در همه افراد به‌طور قطعی و دائمی درمان کرد. ممکن است پس از رویش کامل مو نیز بیماری در آینده دوباره فعال شود.

بله.

عود یکی از ویژگی‌های مهم بیماری است. فرد ممکن است:

• فقط یک دوره بیماری داشته باشد،

• پس از چند ماه یا سال دوباره دچار ریزش شود،

• یا دوره‌های مکرر ریزش و رویش را تجربه کند.

زمان و شدت عود قابل پیش‌بینی نیست.

مراجعه معمول

مراجعه به متخصص پوست مناسب است اگر:

• لکه بدون موی جدید ایجاد شده باشد.

• تعداد لکه‌ها بیشتر شود.

• ریزش سریع باشد.

• ابرو یا مژه درگیر شود.

• ناخن‌ها نیز تغییر کرده باشند.

• بیماری مرتب عود کند.

• ریزش مو باعث اضطراب یا اختلال قابل‌توجه در زندگی شود.

• تشخیص علت ریزش مو مشخص نباشد.

چه زمانی مراجعه سریع‌تر اهمیت دارد؟

خود آلوپسی آره‌آتا معمولاً اورژانسی نیست.

اما اگر ریزش مو همراه با:

• درد و التهاب شدید پوست سر

• ترشح یا علائم عفونت

• زخم یا ایجاد اسکار

• بیماری عمومی شدید

• یا ریزش بسیار سریع و منتشر با علائم جسمی دیگر

باشد، باید علت‌های دیگری نیز بررسی شوند.

این بیماری می‌تواند از کودکی شروع شود.

برای کودکان مبتلا به ریزش محدود، کورتیکواستروئیدهای موضعی از گزینه‌های مهم درمان هستند. تزریق داخل ضایعه به دلیل درد معمولاً با احتیاط بیشتر و بیشتر در کودکان بزرگ‌تر و نوجوانان منتخب استفاده می‌شود.

در بیماری شدید، ریتلِسیتینیب یکی از درمان‌های سیستمیک دارای مجوز برای بیماران ۱۲ ساله و بالاتر در برخی کشورهاست.

انتخاب درمان در کودکان باید علاوه بر شدت بیماری، تأثیر روانی و اجتماعی ریزش مو را نیز در نظر بگیرد.

خود آلوپسی آره‌آتا معمولاً خطری مستقیم برای بارداری ایجاد نمی‌کند.

بااین‌حال بسیاری از داروهای سیستمیک، به‌ویژه درمان‌های تعدیل‌کننده سیستم ایمنی، محدودیت‌هایی در دوران بارداری و شیردهی دارند. فردی که قصد بارداری دارد یا باردار است باید قبل از شروع، ادامه یا قطع درمان با متخصص پوست و پزشک زنان مشورت کند.

۱. آیا ریزش موی سکه‌ای واگیردار است؟

خیر. آلوپسی آره‌آتا بیماری عفونی نیست و از فردی به فرد دیگر منتقل نمی‌شود.

۲. آیا موها دوباره رشد می‌کنند؟

در بسیاری از افراد بله، به‌خصوص اگر بیماری محدود باشد. بااین‌حال میزان و زمان رشد مجدد قابل پیش‌بینی نیست.

۳. آیا آلوپسی آره‌آتا دائمی است؟

نه همیشه. بعضی افراد یک دوره محدود دارند، ولی بیماری در برخی افراد مزمن یا عودکننده می‌شود.

۴. آیا استرس باعث ریزش موی سکه‌ای می‌شود؟

استرس ممکن است در بعضی افراد با شروع یا تشدید بیماری ارتباط داشته باشد، اما علت اصلی و قطعی همه موارد نیست.

۵. آیا ریزش موی سکه‌ای ارثی است؟

زمینه ژنتیکی در بیماری نقش دارد، اما آلوپسی آره‌آتا معمولاً با یک الگوی ساده ارثی منتقل نمی‌شود.

۶. آیا کمبود ویتامین علت بیماری است؟

در همه بیماران خیر. کمبود بعضی مواد مغذی ممکن است هم‌زمان وجود داشته باشد، اما مکمل‌ها درمان استاندارد همه مبتلایان نیستند.

۷. آیا ریزش موی سکه‌ای تبدیل به ریزش کل موها می‌شود؟

در بیشتر افراد چنین اتفاقی رخ نمی‌دهد، اما در بخشی از بیماران بیماری می‌تواند به آلوپسی توتالیس یا یونیورسالیس پیشرفت کند.

۸. آیا کوتاه یا تراشیدن مو باعث درمان می‌شود؟

خیر. تراشیدن مو تأثیری بر فعالیت سیستم ایمنی یا فولیکول مو ندارد.

۹. آیا تزریق کورتون مؤثر است؟

در بزرگسالان دارای تعداد محدودی لکه، تزریق کورتیکواستروئید داخل ضایعه یکی از درمان‌های خط اول است.

۱۰. آیا ماینوکسیدیل درمان اصلی بیماری است؟

خیر. بیشتر نقش کمکی در تقویت یا حفظ رویش مو دارد.

۱۱. آیا داروی جدیدی برای آلوپسی آره‌آتا وجود دارد؟

بله. مهارکننده‌های JAK مانند باریسیتینیب، ریتلِسیتینیب و دئوروکسولیتینیب برای برخی بیماران مبتلا به بیماری شدید تأیید شده‌اند.

۱۲. آیا داروهای JAK بیماری را برای همیشه درمان می‌کنند؟

نه. در بسیاری از بیماران ادامه درمان برای حفظ نتیجه لازم است و پس از قطع درمان امکان عود وجود دارد.

۱۳. آیا ریزش موی سکه‌ای باعث خارش می‌شود؟

معمولاً لکه‌ها بدون علامت‌اند، ولی بعضی افراد خارش، مورمور یا سوزش خفیف را گزارش می‌کنند.

۱۴. آیا باید آزمایش تیروئید انجام شود؟

ارتباط آلوپسی آره‌آتا و بیماری خودایمنی تیروئید شناخته شده است، اما درباره غربالگری روتین همه افراد اختلاف‌نظر وجود دارد. تصمیم به آزمایش بر اساس سن، علائم، شدت بیماری و سابقه خانوادگی گرفته می‌شود.

۱۵. آیا کاشت مو درمان مناسبی است؟

معمولاً در بیماری فعال انتخاب استانداردی نیست، زیرا مشکل اصلی فولیکول‌های کاشته‌شده یا طبیعی نیست بلکه فعالیت خودایمنی بیماری است. ابتدا باید تشخیص و فعالیت بیماری توسط متخصص پوست ارزیابی شود.

• آلوپسی آره‌آتا یک بیماری خودایمنی و غیرمسری فولیکول مو است.

• شایع‌ترین علامت آن ایجاد لکه‌های صاف، گرد یا بیضی بدون مو است.

• بیماری می‌تواند پوست سر، ریش، ابرو، مژه و سایر قسمت‌های بدن را درگیر کند.

• حدود ۲ درصد افراد ممکن است در طول زندگی بیماری را تجربه کنند.

• فولیکول مو معمولاً از بین نمی‌رود و امکان رشد مجدد وجود دارد.

• بیماری ممکن است خودبه‌خود بهتر شود، باقی بماند یا عود کند.

• کورتیکواستروئیدهای موضعی و تزریقی از درمان‌های مهم بیماری محدود هستند.

• برای بیماری شدید، مهارکننده‌های JAK گزینه‌های درمانی جدید و مؤثری برای بیماران منتخب هستند.

• آزمایش‌های گسترده برای همه بیماران ضروری نیستند و بررسی بیماری‌های همراه باید متناسب با شرایط فرد انجام شود.

• هیچ رژیم غذایی، شامپو یا مکملی درمان قطعی بیماری محسوب نمی‌شود.

اگر یک لکه جدید بدون مو ظاهر شده است، بهتر است تشخیص توسط متخصص پوست تأیید شود؛ زیرا بیماری‌هایی مانند قارچ پوست سر یا انواع دیگر ریزش مو ممکن است ظاهر مشابهی داشته باشند.

اگر بیماری محدود باشد، ممکن است مشاهده و پیگیری یا درمان موضعی کافی باشد. در بیماری سریع، گسترده، عودکننده یا همراه با از دست رفتن ابرو و مژه، ارزیابی تخصصی برای درمان‌های قوی‌تر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.