شانه یخ‌زده

مفصل اصلی شانه، یعنی مفصل گلنوهومرال، توسط یک کپسول از بافت همبند احاطه شده است. در شانه یخ‌زده این کپسول دچار التهاب، ضخیم‌شدن، فیبروز یا سفت‌شدن می‌شود و فضای حرکتی مفصل کاهش پیدا می‌کند. نتیجه آن درد و محدودیت قابل‌توجه حرکت است.

نام پزشکی رایج بیماری Adhesive Capsulitis است. اصطلاح Frozen Shoulder نیز به‌طور گسترده استفاده می‌شود.

یکی از مشخصه‌های مهم در معاینه، کاهش حرکت غیرفعال شانه به‌ویژه در چرخش خارجی است؛ یعنی حتی وقتی بیمار عضلات خود را شل می‌کند، پزشک نیز نمی‌تواند شانه را به اندازه طبیعی حرکت دهد.

شانه یخ‌زده چقدر شایع است؟

بررسی‌های پزشکی شیوع شانه یخ‌زده را حدود ۲ تا ۵ درصد جمعیت عمومی تخمین زده‌اند، هرچند میزان گزارش‌شده میان مطالعات متفاوت است. بیماری بیشتر در میانسالی، به‌ویژه حدود سنین ۴۰ تا ۶۵ سال، مشاهده می‌شود و در زنان شایع‌تر گزارش شده است.

ارتباط شانه یخ‌زده با دیابت به‌خوبی شناخته شده است. یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز منتشرشده در سال ۲۰۲۶ احتمال ابتلا را در افراد مبتلا به دیابت حدود ۳٫۷ برابر افراد بدون دیابت گزارش کرده است.

انواع شانه یخ‌زده

شانه یخ‌زده معمولاً به دو گروه تقسیم می‌شود:

شانه یخ‌زده اولیه یا ایدیوپاتیک: بیماری بدون آسیب یا علت موضعی مشخصی ایجاد می‌شود و علت آغاز آن کاملاً شناخته‌شده نیست.

شانه یخ‌زده ثانویه: پس از شرایطی مانند آسیب شانه، جراحی، شکستگی یا یک دوره بی‌حرکتی طولانی ایجاد می‌شود. بعضی بیماری‌های زمینه‌ای مانند دیابت و اختلالات تیروئید نیز با افزایش خطر آن ارتباط دارند.

علائم شایع

مهم‌ترین علائم عبارت‌اند از:

• درد مبهم یا عمقی در شانه

• خشکی و محدود شدن حرکت

• دشواری بالا بردن دست

• محدود شدن چرخاندن دست به داخل یا خارج

• مشکل در پوشیدن لباس یا انجام کارهای بالای سر

• مشکل در رساندن دست به پشت بدن

• درد شبانه و گاهی اختلال خواب

درد شبانه در مراحل ابتدایی بیماری می‌تواند قابل‌توجه باشد.

علائم اولیه

بیماری اغلب با افزایش تدریجی درد، به‌خصوص هنگام حرکت، آغاز می‌شود. پس از مدتی بیمار متوجه می‌شود دامنه حرکت شانه نیز کمتر شده است.

علائم هشداردهنده

تب، قرمزی یا گرمی واضح مفصل، تغییر شکل شانه، تورم شدید، بی‌حسی مداوم دست یا درد شدید ناگهانی پس از ضربه، ویژگی معمول شانه یخ‌زده نیستند و باید علت‌های دیگری بررسی شوند.

شانه یخ‌زده معمولاً بیماری سریعی نیست. در منابع پزشکی معتبر، روند بیماری اغلب به سه مرحله سنتی تقسیم می‌شود:

مرحله یخ‌زدن (Freezing): درد افزایش پیدا می‌کند و حرکت کمتر می‌شود. این مرحله ممکن است حدود ۲ تا ۹ ماه طول بکشد.

مرحله یخ‌زده (Frozen): ممکن است درد کمتر شود، اما خشکی و محدودیت حرکت همچنان برجسته است. این مرحله اغلب حدود ۴ تا ۱۲ ماه طول می‌کشد.

مرحله ذوب‌شدن (Thawing): دامنه حرکت به‌تدریج بهتر می‌شود و ممکن است حدود ۵ تا ۲۴ ماه ادامه پیدا کند.

در مجموع، بهبودی ممکن است حدود یک تا سه سال زمان ببرد. البته این مراحل در همه بیماران دقیقاً از یکدیگر جدا نیستند و برخی افراد مدت کوتاه‌تر یا طولانی‌تری درگیر می‌شوند. در تعدادی از بیماران نیز مقداری محدودیت حرکت می‌تواند برای مدت طولانی باقی بماند.

علت دقیق شکل اولیه بیماری هنوز کاملاً مشخص نیست. تحقیقات نشان می‌دهند التهاب و سپس فیبروز و انقباض کپسول مفصل در ایجاد محدودیت حرکت نقش دارند. مشخص نیست چرا این فرایند در بعضی افراد آغاز می‌شود.

بی‌حرکتی طولانی شانه پس از جراحی، شکستگی یا آسیب می‌تواند احتمال ایجاد نوع ثانویه بیماری را افزایش دهد.

عوامل خطر شانه یخ‌زده

مهم‌ترین عوامل مرتبط عبارت‌اند از:

• سن حدود ۴۰ تا ۶۵ سال

• جنس زن

• دیابت

• کم‌کاری تیروئید و برخی دیگر از اختلالات تیروئید

• بی‌حرکتی طولانی شانه

• جراحی یا آسیب قبلی شانه

• شکستگی اندام فوقانی

• سابقه شانه یخ‌زده در شانه مقابل

• برخی بیماری‌های قلبی‌عروقی یا عصبی مانند پارکینسون

وجود یک عامل خطر به معنی آن نیست که فرد حتماً به بیماری مبتلا خواهد شد.

افراد میانسال، زنان، مبتلایان به دیابت یا اختلالات تیروئید و افرادی که به‌دلیل جراحی یا آسیب مجبور شده‌اند برای مدتی شانه را کم‌تحرک نگه دارند، بیشتر در معرض این بیماری قرار دارند.

در بیماران دیابتی، بیماری گاهی می‌تواند با محدودیت حرکتی بیشتری همراه باشد و پاسخ به برخی درمان‌ها نیز ممکن است با افراد بدون دیابت متفاوت باشد.

شانه یخ‌زده معمولاً عارضه تهدیدکننده حیات ایجاد نمی‌کند، اما ممکن است برای ماه‌ها فعالیت‌های روزمره و کیفیت زندگی را مختل کند.

عوارض یا پیامدهای مهم شامل موارد زیر هستند:

• محدودیت طولانی‌مدت حرکت

• اختلال خواب به دلیل درد شبانه

• مشکل در کار و فعالیت‌های روزمره

• کاهش استفاده از اندام مبتلا

• باقی ماندن درجاتی از خشکی شانه در برخی افراد

درمان‌های تهاجمی مانند دستکاری شانه تحت بیهوشی یا جراحی نیز عوارض خاص خود را دارند و به همین دلیل معمولاً برای بیماران منتخب در نظر گرفته می‌شوند.

خود بیماری معمولاً خطر جانی ندارد و بسیاری از بیماران در طول زمان بهبود پیدا می‌کنند. بااین‌حال، طولانی بودن درد و محدودیت حرکت می‌تواند بر خواب، کار و استقلال فرد اثر قابل‌توجهی بگذارد.

اگر علائم غیرمعمول مانند تب، تورم شدید، بی‌حسی پایدار، تغییر شکل شانه یا درد شدید پس از ضربه وجود داشته باشد، نباید همه علائم را به شانه یخ‌زده نسبت داد.

تشخیص عمدتاً بر اساس شرح حال و معاینه فیزیکی انجام می‌شود.

پزشک معمولاً دامنه حرکت فعال و حرکت غیرفعال شانه را ارزیابی می‌کند. محدود بودن هر دو، به‌خصوص کاهش واضح چرخش خارجی، از یافته‌های مهم است.

آیا تصویربرداری لازم است؟

در بسیاری از بیماران تصویربرداری برای اثبات شانه یخ‌زده ضروری نیست.

رادیوگرافی ساده: می‌تواند برای رد آرتروز، شکستگی یا بعضی مشکلات استخوانی استفاده شود.

سونوگرافی: در صورت شک به مشکلات تاندون‌ها یا روتاتورکاف ممکن است کمک‌کننده باشد.

MRI: معمولاً برای همه بیماران لازم نیست و بیشتر زمانی درخواست می‌شود که تشخیص نامشخص باشد یا احتمال بیماری دیگری مطرح شود.

آزمایش خون نیز به‌طور معمول برای تشخیص شانه یخ‌زده لازم نیست، اما پزشک ممکن است بر اساس شرایط فرد بررسی دیابت، اختلالات تیروئید یا بیماری‌های زمینه‌ای دیگر را ضروری بداند.

تشخیص افتراقی

بیماری‌هایی که ممکن است علائمی مشابه ایجاد کنند شامل:

• پارگی روتاتورکاف

• تاندینوپاتی شانه

• بورسیت

• آرتروز مفصل شانه

• کلسیفیکاسیون تاندون‌ها

• آسیب یا شکستگی

• درد ناشی از ستون فقرات گردنی

• برخی بیماری‌های التهابی مفاصل

هستند. به همین دلیل تنها وجود درد شانه برای تشخیص شانه یخ‌زده کافی نیست.

هدف درمان کاهش درد، حفظ یا بازیابی دامنه حرکت و کمک به بازگشت عملکرد طبیعی شانه است. انتخاب روش به شدت درد، میزان خشکی، مرحله بیماری، بیماری‌های زمینه‌ای و پاسخ به درمان‌های قبلی بستگی دارد.

درمان خط اول

در بسیاری از بیماران درمان اولیه شامل ترکیبی از موارد زیر است:

• آموزش درباره روند بیماری

• حفظ حرکت ملایم شانه

• تمرینات دامنه حرکتی

• کنترل درد

• فیزیوتراپی متناسب با مرحله بیماری

کشش بیش‌ازحد و دردناک همیشه بهتر نیست. شدت تمرین باید متناسب با تحریک‌پذیری شانه باشد.

فیزیوتراپی

فیزیوتراپی می‌تواند شامل تمرینات کششی، تمرینات دامنه حرکتی، تمرینات تقویتی در مراحل مناسب و آموزش فعالیت‌های روزمره باشد.

هدف، افزایش تدریجی حرکت بدون تشدید غیرضروری درد است.

تزریق کورتیکواستروئید

تزریق کورتیکواستروئید داخل مفصل می‌تواند به‌خصوص در مراحل اولیه و دردناک بیماری، درد را کاهش دهد و حرکت را در کوتاه‌مدت بهبود ببخشد. شواهد نشان می‌دهند ترکیب تزریق با تمرین‌های حرکتی در برخی بیماران مفید است.

در مبتلایان به دیابت، کورتیکواستروئید ممکن است به‌طور موقت قند خون را افزایش دهد؛ بنابراین تصمیم به تزریق باید با توجه به شرایط فرد انجام شود.

هیدرودیلاتاسیون

در هیدرودیلاتاسیون (Hydrodilatation) مایع تحت هدایت تصویربرداری وارد مفصل می‌شود تا کپسول مفصلی کشیده شود. این روش در بعضی بیماران به کاهش خشکی و بهبود حرکت کمک می‌کند، اما روش اجرا و میزان سود آن در مطالعات یکسان نبوده و برای همه بیماران ضروری نیست.

دستکاری شانه تحت بیهوشی

در این روش بیمار بیهوش می‌شود و پزشک شانه را برای آزاد کردن کپسول سفت‌شده حرکت می‌دهد. این روش معمولاً برای بیمارانی مطرح می‌شود که با درمان محافظه‌کارانه بهبود کافی نداشته‌اند.

جراحی

آزادسازی آرتروسکوپیک کپسول با برش‌های کوچک و دوربین داخل مفصل انجام می‌شود. جراحی برای اغلب بیماران لازم نیست.

مطالعه بزرگ UK FROST نشان داد فیزیوتراپی ساختاریافته همراه با تزریق استروئید، دستکاری تحت بیهوشی و آزادسازی آرتروسکوپیک همگی طی ۱۲ ماه باعث بهبود شدند و اختلاف میان نتایج آنها به اندازه‌ای نبود که یکی از روش‌ها از نظر بالینی برتری آشکاری داشته باشد. عوارض جدی در روش جراحی بیشتر مشاهده شد.

درمان‌های جدید و در حال بررسی

روش‌هایی مانند تزریق پلاسمای غنی از پلاکت یا PRP در مطالعات مختلف بررسی شده‌اند و بعضی نتایج امیدوارکننده بوده‌اند، اما تفاوت روش‌های مطالعه و محدودیت شواهد باعث شده است PRP هنوز جایگزین استاندارد درمان‌های تثبیت‌شده محسوب نشود.

برای کنترل درد ممکن است از استامینوفن (Paracetamol/Acetaminophen) یا در افراد مناسب از داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی مانند ایبوپروفن استفاده شود.

داروهای ضدالتهاب می‌توانند عوارض گوارشی، کلیوی یا قلبی‌عروقی داشته باشند و برای همه افراد مناسب نیستند. در بارداری یا در افراد دارای بیماری کلیه، زخم معده، مصرف داروهای ضدانعقاد یا بعضی بیماری‌های قلبی، انتخاب دارو باید با نظر پزشک انجام شود.

کورتیکواستروئید داخل مفصل نیز دارو محسوب می‌شود، اما انتخاب نوع، مقدار و دفعات تزریق باید توسط پزشک تعیین شود.

اقدامات حمایتی می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

• حرکت ملایم شانه در محدوده قابل‌تحمل

• انجام تمرین‌های تجویزشده به‌طور منظم

• خودداری از بی‌حرکت نگه داشتن کامل شانه برای مدت طولانی

• پرهیز از حرکاتی که درد شدید ایجاد می‌کنند

• استفاده کوتاه‌مدت از کمپرس گرم یا سرد برای کاهش درد در صورت مفید بودن

تمرین‌های شدید یا کشش اجباری ممکن است در مرحله بسیار دردناک باعث تشدید علائم شوند.

رژیم غذایی خاصی که بتواند شانه یخ‌زده را درمان کند اثبات نشده است. همچنین شواهد کافی برای معرفی مکمل خاصی به‌عنوان درمان استاندارد وجود ندارد.

در مبتلایان به دیابت، کنترل مناسب بیماری زمینه‌ای اهمیت دارد، اما اصلاح قند خون را نباید جایگزین درمان مستقیم مشکل شانه دانست.

برای نوع اولیه بیماری راه قطعی و اثبات‌شده‌ای برای پیشگیری وجود ندارد.

پس از آسیب، شکستگی یا جراحی، جلوگیری از بی‌حرکتی غیرضروری و شروع حرکات ایمن در زمانی که پزشک یا فیزیوتراپیست اجازه می‌دهد ممکن است خطر ایجاد خشکی شانه را کاهش دهد.

در بسیاری از بیماران درد و دامنه حرکت به‌تدریج بهتر می‌شود. بااین‌حال اصطلاح «درمان قطعی و سریع» برای این بیماری مناسب نیست، زیرا روند طبیعی آن ممکن است طولانی باشد.

درمان‌ها بیشتر با هدف کاهش درد، تسریع بازیابی حرکت و جلوگیری از محدودیت عملکرد انجام می‌شوند.

بازگشت بیماری در همان شانه پس از بهبودی کامل شایع نیست، اما ممکن است فرد در آینده در شانه مقابل دچار شانه یخ‌زده شود. این موضوع به‌خصوص در افرادی که عوامل خطر زمینه‌ای دارند اهمیت دارد.

مراجعه معمول به پزشک

اگر موارد زیر وجود دارند، ارزیابی پزشکی مناسب است:

• درد و خشکی شانه که چند هفته ادامه دارد

• کاهش تدریجی دامنه حرکت

• اختلال در خواب به دلیل درد

• مشکل در پوشیدن لباس، شانه کردن مو یا فعالیت‌های روزمره

• بدتر شدن تدریجی علائم

• عدم بهبود با مراقبت اولیه

مراجعه فوری یا اورژانسی

در صورت وجود شرایط زیر باید علت‌های جدی‌تر بررسی شوند:

• درد بسیار شدید و ناگهانی پس از آسیب

• تغییر شکل واضح شانه

• تورم شدید

• ناتوانی ناگهانی در حرکت دادن بازو

• بی‌حسی مداوم یا ضعف قابل‌توجه دست

• سرد یا بسیار گرم شدن غیرعادی اندام

• تب همراه با قرمزی و گرمی شدید مفصل

این علائم معمولاً ویژگی شانه یخ‌زده ساده نیستند.

شانه یخ‌زده عمدتاً بیماری بزرگسالان و میانسالی است و در کودکان بسیار غیرمعمول است. بنابراین محدودیت واضح حرکت شانه در کودک نیازمند بررسی علت‌های دیگر است.

در سالمندان باید بیماری‌هایی مانند آرتروز شدید شانه، پارگی‌های روتاتورکاف و عوارض ناشی از آسیب یا شکستگی نیز در نظر گرفته شوند. انتخاب داروهای ضددرد نیز باید با توجه به بیماری‌های قلبی، کلیوی، گوارشی و داروهای هم‌زمان انجام شود.

شانه یخ‌زده در زنان بیشتر از مردان گزارش شده است.

بارداری به‌عنوان یکی از عوامل اصلی شانه یخ‌زده شناخته نمی‌شود. اگر بیماری در دوران بارداری ایجاد شود، اصول تشخیص مشابه است، اما انتخاب داروها، تزریق‌ها و تصویربرداری باید متناسب با شرایط بارداری و با نظر پزشک انجام شود.

۱. آیا شانه یخ‌زده خطرناک است؟

معمولاً خطر جانی ندارد، اما می‌تواند برای مدت طولانی باعث درد، خشکی و اختلال عملکرد شود.

۲. آیا شانه یخ‌زده واگیردار است؟

خیر. بیماری عفونی یا مسری نیست.

۳. اولین علامت شانه یخ‌زده چیست؟

در بسیاری از افراد درد تدریجی شانه شروع می‌شود و سپس محدودیت حرکت بیشتر می‌شود.

۴. بیماری چقدر طول می‌کشد؟

سیر آن می‌تواند ماه‌ها تا چند سال ادامه داشته باشد و در منابع معتبر دوره کلی حدود یک تا سه سال ذکر شده است.

۵. آیا شانه یخ‌زده خودبه‌خود خوب می‌شود؟

بسیاری از بیماران در طول زمان بهبود قابل‌توجهی پیدا می‌کنند، ولی ممکن است روند بهبود طولانی باشد و بعضی افراد مقداری محدودیت باقی‌مانده داشته باشند.

۶. آیا فیزیوتراپی ضروری است؟

برای بسیاری از بیماران تمرینات هدفمند و فیزیوتراپی بخش مهمی از درمان هستند، اما نوع و شدت تمرین باید متناسب با مرحله بیماری تعیین شود.

۷. آیا ورزش زیاد باعث سریع‌تر شدن درمان می‌شود؟

نه لزوماً. کشش شدید و دردناک به‌ویژه در مرحله بسیار دردناک می‌تواند علائم را تشدید کند.

۸. آیا تزریق کورتون مؤثر است؟

تزریق داخل مفصلی کورتیکواستروئید می‌تواند به‌خصوص در مراحل اولیه، درد و عملکرد را در کوتاه‌مدت بهبود دهد.

۹. آیا شانه یخ‌زده نیاز به جراحی دارد؟

معمولاً خیر. جراحی بیشتر برای موارد مقاوم به درمان‌های غیرجراحی در نظر گرفته می‌شود.

۱۰. آیا دیابت باعث شانه یخ‌زده می‌شود؟

دیابت یک عامل خطر مهم است، اما نمی‌توان آن را علت مستقیم همه موارد دانست. افراد مبتلا به دیابت احتمال بیشتری برای ابتلا دارند.

۱۱. آیا شانه یخ‌زده دوباره برمی‌گردد؟

در همان شانه شایع نیست، اما ممکن است بعدها شانه مقابل گرفتار شود.

۱۲. آیا رژیم غذایی خاصی برای شانه یخ‌زده وجود دارد؟

خیر. رژیم یا مکمل مشخصی که بتواند بیماری را درمان کند با شواهد قوی تأیید نشده است.

۱۳. آیا ماساژ شانه را درمان می‌کند؟

ماساژ ممکن است در بعضی افراد احساس ناراحتی عضلات اطراف شانه را کاهش دهد، اما درمان مستقیم سفت‌شدن کپسول مفصل محسوب نمی‌شود.

۱۴. تفاوت شانه یخ‌زده با پارگی روتاتورکاف چیست؟

در شانه یخ‌زده معمولاً حرکت فعال و غیرفعال هر دو محدود هستند. در بعضی پارگی‌های روتاتورکاف، حرکت فعال بیشتر از حرکت غیرفعال دچار اختلال است. معاینه پزشک برای افتراق آنها اهمیت دارد.

۱۵. آیا گرما یا سرما مفید است؟

هر دو روش ممکن است در برخی افراد به کاهش موقت درد کمک کنند، اما هیچ‌کدام درمان اصلی بیماری نیستند.

• شانه یخ‌زده یا کپسولیت چسبنده باعث درد و محدود شدن تدریجی حرکت فعال و غیرفعال شانه می‌شود.

• بیماری بیشتر در میانسالی دیده می‌شود و دیابت، اختلالات تیروئید و بی‌حرکتی طولانی شانه از عوامل خطر مهم هستند.

• سیر بیماری می‌تواند حدود یک تا سه سال طول بکشد.

• تشخیص معمولاً بر اساس شرح حال و معاینه است و MRI یا سونوگرافی برای همه بیماران لازم نیست.

• درمان اغلب شامل کنترل درد، تمرینات حرکتی و فیزیوتراپی است.

• تزریق کورتیکواستروئید در بعضی بیماران، به‌خصوص در مراحل اولیه و دردناک، می‌تواند مفید باشد.

• هیدرودیلاتاسیون، دستکاری تحت بیهوشی و جراحی برای بیماران منتخب مطرح می‌شوند.

• درد یا خشکی پایدار شانه باید ارزیابی شود، زیرا بیماری‌های دیگری نیز می‌توانند علائم مشابه ایجاد کنند.

اگر درد و خشکی شانه رو به افزایش است یا فعالیت‌های روزمره و خواب را مختل کرده است، معاینه توسط پزشک عمومی، متخصص ارتوپدی، طب فیزیکی و توان‌بخشی یا پزشک آشنا با مشکلات اسکلتی‌عضلانی مناسب است.

تا زمان ارزیابی، معمولاً حفظ حرکت ملایم شانه بهتر از بی‌حرکتی کامل است؛ اما تمرین‌های شدید، تزریق دارو یا مصرف طولانی داروهای ضددرد نباید بدون ارزیابی شرایط فرد انجام شود.