پارگی تاندون آشیل

تاندون آشیل چیست؟

تاندون آشیل بزرگ‌ترین تاندون بدن است و عضلات گاستروکنمیوس و سولئوس در پشت ساق را به استخوان پاشنه متصل می‌کند.

این مجموعه عضله ـ تاندون نیروی لازم برای پلانتارفلکشن، یعنی پایین بردن پنجه پا، را فراهم می‌کند.

این عملکرد هنگام:

• راه رفتن؛

• دویدن؛

• پریدن؛

• بالا رفتن از پله؛

• ایستادن روی پنجه

اهمیت دارد.

وقتی تاندون پاره می‌شود، انتقال نیروی عضلات ساق به پاشنه مختل می‌شود.

پارگی کامل و جزئی آشیل

پارگی کامل

در Complete Achilles Tendon Rupture تقریباً تمام ضخامت تاندون قطع می‌شود و پیوستگی عملکردی آن از بین می‌رود.

این نوع پارگی معمولاً با ضعف واضح در بلند شدن روی پنجه و تست‌های بالینی غیرطبیعی همراه است.

پارگی جزئی

در پارگی جزئی فقط بخشی از فیبرهای تاندون آسیب دیده‌اند.

پارگی جزئی نسبت به پارگی کامل کمتر شایع است و ممکن است علائمی شبیه تندینوپاتی آشیل ایجاد کند. تشخیص آن گاهی نیازمند سونوگرافی یا MRI است.

یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز منتشرشده در سال ۲۰۲۶، با بررسی بیش از ۵۶۰ هزار مورد، میزان بروز کلی پارگی آشیل را حدود ۱۵٫۷ مورد در هر ۱۰۰ هزار نفر ـ سال برآورد کرد.

در این مطالعه، پارگی در مردان بیش از سه برابر زنان گزارش شد و بیشترین میزان در مردان ۳۰ تا ۴۹ سال دیده شد. حدود ۶۸ درصد موارد با فعالیت ورزشی ارتباط داشتند.

میزان بروز بین کشورها و جمعیت‌های مختلف متفاوت است، بنابراین این اعداد میانگین مطالعات جمعیتی هستند و نباید به هر جامعه‌ای مستقیماً تعمیم داده شوند.

علائم اولیه

پارگی معمولاً ناگهانی است.

فرد ممکن است موارد زیر را تجربه کند:

• احساس ضربه یا لگد از پشت ساق؛

• صدای تق یا پاپ؛

• درد شدید ناگهانی در پشت مچ یا ساق؛

• تورم؛

• کبودی؛

• مشکل در راه رفتن؛

• ضعف هنگام فشار دادن پنجه به زمین.

جالب است که درد اولیه ممکن است پس از مدت کوتاهی کاهش پیدا کند، در حالی که پارگی همچنان کامل است.

ناتوانی در ایستادن روی پنجه

یکی از یافته‌های مهم، دشواری یا ناتوانی در انجام Single-Leg Heel Raise روی پای آسیب‌دیده است.

با این حال برخی بیماران هنوز می‌توانند اندکی مچ پا را به سمت پایین حرکت دهند، زیرا عضلات دیگری نیز در پلانتارفلکشن نقش دارند. بنابراین توانایی حرکت دادن پا، پارگی کامل آشیل را رد نمی‌کند.

وجود شکاف روی تاندون

گاهی پزشک می‌تواند شکافی را چند سانتی‌متر بالاتر از استخوان پاشنه لمس کند.

تورم شدید ممکن است این شکاف را پنهان کند.

بسیاری از پارگی‌ها در بخش میانی تاندون و چند سانتی‌متر بالاتر از محل اتصال آن به پاشنه ایجاد می‌شوند.

پارگی می‌تواند همچنین:

• نزدیک محل اتصال به استخوان پاشنه؛

• در محل اتصال عضله به تاندون؛

• یا همراه با کنده شدن قطعه‌ای از استخوان

رخ دهد.

محل آسیب می‌تواند بر انتخاب درمان اثر بگذارد.

اغلب پارگی‌ها در اثر افزایش ناگهانی نیروی واردشده به تاندون ایجاد می‌شوند.

حرکات رایج شامل:

• شروع ناگهانی دویدن؛

• پرش؛

• فرود آمدن؛

• تغییر جهت سریع؛

• حرکت انفجاری هنگام ورزش؛

• لغزش یا افتادن؛

• کشیده شدن ناگهانی مچ پا به سمت بالا

هستند.

ورزش‌هایی مانند فوتبال، بسکتبال، تنیس، بدمینتون و اسکواش از فعالیت‌های مرتبط با این آسیب هستند.

گاهی پارگی بدون فعالیت ورزشی شدید و در فعالیت روزمره نیز رخ می‌دهد.

سن و جنس

این آسیب در مردان میانسال فعال از نظر ورزشی بیشتر دیده می‌شود، هرچند در هر سن و جنس ممکن است رخ دهد.

تندینوپاتی قبلی

تغییرات مزمن و تخریبی تاندون ممکن است آن را مستعد پارگی کند. با این حال بسیاری از افرادی که دچار پارگی حاد می‌شوند سابقه درد واضح آشیل ندارند.

افزایش ناگهانی فعالیت

شروع ورزش شدید پس از دوره کم‌تحرکی یا افزایش سریع حجم تمرین می‌تواند احتمال آسیب را افزایش دهد.

فلوروکینولون‌ها

برخی آنتی‌بیوتیک‌های گروه فلوروکینولون مانند سیپروفلوکساسین و لووفلوکساسین با افزایش خطر تاندونیت و پارگی تاندون، به‌خصوص آشیل، ارتباط دارند.

این خطر در افراد بالای ۶۰ سال، مصرف‌کنندگان کورتیکواستروئید و بعضی بیماران پیوندی بیشتر است.

کورتیکواستروئیدها

مصرف سیستمیک کورتیکواستروئیدها نیز می‌تواند خطر آسیب تاندون را افزایش دهد، به‌ویژه همراه فلوروکینولون‌ها.

وجود عامل خطر به معنی وقوع حتمی پارگی نیست.

تشخیص پارگی کامل در بسیاری از موارد عمدتاً بالینی است.

تست تامپسون

یکی از مهم‌ترین تست‌ها Thompson Test یا Calf Squeeze Test است.

بیمار معمولاً روی شکم دراز می‌کشد و پاها از تخت آویزان هستند. پزشک عضلات ساق را فشار می‌دهد.

در حالت طبیعی، فشار ساق باعث پایین رفتن پنجه پا می‌شود. اگر تاندون آشیل کامل پاره شده باشد، این حرکت کاهش می‌یابد یا اتفاق نمی‌افتد.

وضعیت استراحت پا

پزشک ممکن است وضعیت دو پا را هنگام استراحت مقایسه کند. پای دچار پارگی کامل معمولاً نسبت به سمت سالم کمتر به طرف پایین قرار گرفته است.

سونوگرافی

سونوگرافی می‌تواند:

• وجود پارگی؛

• محل آن؛

• پیوستگی تاندون؛

• و گاهی فاصله دو انتهای تاندون

را بررسی کند.

با این حال، شواهد کافی وجود ندارد که یک عدد ثابت برای فاصله تاندون در سونوگرافی به‌تنهایی تعیین کند چه کسی باید جراحی شود.

MRI

MRI برای تمام بیماران دارای پارگی آشیل ضروری نیست.

این روش بیشتر زمانی مفید است که:

• تشخیص بالینی نامشخص است؛

• احتمال پارگی جزئی وجود دارد؛

• آسیب قدیمی یا مزمن است؛

• محل پارگی غیرمعمول است؛

• یا برای برنامه‌ریزی درمان موارد پیچیده اطلاعات بیشتری لازم است.

آیا رادیوگرافی لازم است؟

عکس ساده پارگی خود تاندون را به‌خوبی نشان نمی‌دهد.

رادیوگرافی بیشتر زمانی درخواست می‌شود که احتمال شکستگی یا کنده شدن تاندون همراه با قطعه استخوان مطرح باشد.

دو مسیر اصلی درمان وجود دارد:

1. درمان غیرجراحی

2. ترمیم جراحی

طبق بیانیه تخصصی انجمن ارتوپدی پا و مچ آمریکا، هر دو روش می‌توانند انتخاب مناسبی باشند و تصمیم باید بر اساس شرایط بیمار گرفته شود.

امروزه درمان غیرجراحی دیگر لزوماً به معنی گچ گرفتن طولانی و بی‌حرکتی کامل نیست.

بخش اصلی درمان مدرن، Functional Rehabilitation یا توان‌بخشی عملکردی است.

در ابتدا پا معمولاً در وضعیت پنجه رو به پایین داخل آتل، گچ یا بوت قرار داده می‌شود تا انتهای تاندون به یکدیگر نزدیک شوند.

سپس طبق یک برنامه مشخص:

• تحمل وزن به‌تدریج آغاز می‌شود؛

• زاویه مچ تغییر می‌کند؛

• گوه‌های داخل بوت به‌تدریج برداشته می‌شوند؛

• حرکت کنترل‌شده آغاز می‌شود؛

• و بعد از آن تقویت عضلات شروع می‌شود.

برنامه دقیق بین مراکز متفاوت است و بیمار نباید زمان برداشتن بوت یا گوه‌ها را خودسرانه تغییر دهد.

مزایای درمان غیرجراحی

• نبود خطر عفونت جراحی؛

• نبود زخم جراحی؛

• نبود آسیب عصبی ناشی از عمل؛

• نتایج عملکردی قابل‌قبول در بسیاری از بیماران.

معایب

مهم‌ترین نگرانی پارگی مجدد و احتمال طولانی‌تر شدن تاندون هنگام ترمیم است.

توان‌بخشی صحیح و شروع زودهنگام درمان در کاهش این مشکلات اهمیت دارند.

در جراحی، دو انتهای تاندون به یکدیگر نزدیک و ترمیم می‌شوند.

روش‌ها شامل:

• جراحی باز؛

• جراحی با برش محدود؛

• روش‌های کم‌تهاجمی یا پرکوتانئوس

هستند.

هیچ روش جراحی واحدی برای همه بیماران بهترین نیست.

چه کسانی ممکن است بیشتر از جراحی سود ببرند؟

جراحی ممکن است بیشتر در بیمارانی مطرح شود که:

• بسیار فعال یا ورزشکار حرفه‌ای هستند؛

• نیاز عملکردی بالایی دارند؛

• پارگی مجدد داشته‌اند؛

• آسیب غیرمعمول یا جداشدگی از استخوان دارند؛

• دیر مراجعه کرده‌اند؛

• یا ویژگی‌هایی دارند که درمان غیرجراحی را دشوار می‌کند.

این موارد قوانین مطلق نیستند و تصمیم فردی است.

شواهد جدید تصویر متعادلی ارائه می‌دهند.

متاآنالیزهای جدید نشان می‌دهند جراحی در مجموع احتمال پارگی مجدد را کاهش می‌دهد، اما در مقابل خطر عوارضی مانند عفونت، مشکلات زخم، اسکار و آسیب عصبی بالاتر است.

بیانیه AOFAS در سال ۲۰۲۴ با جمع‌بندی مطالعات تصادفی گزارش کرده است که در داده‌های تجمیعی، پارگی مجدد در گروه جراحی کمتر بوده، اما مجموع عوارض غیر از پارگی مجدد در گروه جراحی بیشتر بوده است.

از نظر امتیازهای گزارش‌شده توسط بیمار و بعضی شاخص‌های عملکردی، تفاوت قطعی و بزرگ میان دو روش ثابت نشده است.

بنابراین پاسخ ساده‌ای مانند «همه باید عمل شوند» یا «هیچ‌کس نباید عمل شود» با شواهد امروزی سازگار نیست.

توان‌بخشی بخش بسیار مهم درمان است؛ چه بیمار جراحی شده باشد و چه درمان غیرجراحی دریافت کند.

شواهد جدید از وزن‌گذاری و حرکت عملکردی کنترل‌شده در مراحل اولیه حمایت می‌کنند، به شرط آنکه طبق پروتکل متخصص انجام شوند.

AOFAS در بررسی مطالعات گزارش کرده است که توان‌بخشی عملکردی زودهنگام ممکن است امتیازهای عملکردی و توانایی بلند شدن روی پاشنه را بهبود دهد، بدون آنکه افزایش واضحی در پارگی مجدد ایجاد کند.

با این حال، «زودهنگام» به معنی حرکت آزادانه و بدون محافظ نیست.

در هفته‌های اول، کشش بیش از حد مچ به سمت بالا می‌تواند باعث فاصله گرفتن دو انتهای تاندون و طولانی شدن تاندون در زمان ترمیم شود.

پس از دوره اولیه محافظت، فیزیوتراپی معمولاً به‌تدریج روی موارد زیر تمرکز می‌کند:

• بازیابی دامنه حرکت؛

• بازگرداندن الگوی طبیعی راه رفتن؛

• تقویت عضلات ساق؛

• تمرین تعادل؛

• تقویت تدریجی تاندون؛

• تمرین بلند شدن روی پنجه؛

• و در مرحله آخر تمرین‌های ورزشی اختصاصی.

بازگشت به دویدن و ورزش صرفاً بر اساس گذشت تعداد مشخصی هفته انجام نمی‌شود؛ قدرت، تعادل، کنترل حرکتی و عملکرد پای آسیب‌دیده نیز باید ارزیابی شوند.

ترمیم زیستی تاندون چندین ماه طول می‌کشد.

بسیاری از بیماران حدود ۸ تا ۱۲ هفته از بوت محافظتی استفاده می‌کنند، اگرچه پروتکل‌ها متفاوت‌اند.

راه رفتن طبیعی و قدرت عضلات به‌تدریج طی ماه‌های بعد برمی‌گردند.

برای بازگشت به ورزش‌های پرفشار ممکن است ۶ ماه تا یک سال یا بیشتر زمان لازم باشد.

حتی پس از ترمیم موفق نیز ممکن است قدرت ساق یا ارتفاع بلند شدن روی پاشنه برای مدت طولانی کمتر از سمت سالم باقی بماند.

پارگی مجدد

یکی از مهم‌ترین عوارض، Re-rupture است.

خطر آن به روش درمان و کیفیت توان‌بخشی بستگی دارد.

طولانی شدن تاندون

اگر تاندون در وضعیت بیش از حد کشیده ترمیم شود، قدرت عضلات ساق و توانایی بلند شدن روی پنجه ممکن است کاهش پیدا کند.

ضعف عضلات ساق

آتروفی و کاهش قدرت ساق پس از این آسیب شایع هستند و توان‌بخشی طولانی‌مدت اهمیت دارد.

عفونت

این عارضه عمدتاً مربوط به درمان جراحی است. عفونت عمقی تاندون می‌تواند درمان دشواری داشته باشد.

آسیب عصب سورال

عصب Sural Nerve در نزدیکی مسیر آشیل قرار دارد و ممکن است در بعضی جراحی‌ها آسیب ببیند و باعث بی‌حسی یا اختلال حس در قسمت خارجی پا شود.

لخته خون

کاهش حرکت پا پس از پارگی آشیل می‌تواند احتمال ترومبوز ورید عمقی (DVT) را افزایش دهد.

خطر لخته برای هر بیمار باید بر اساس سن، سابقه لخته، چاقی، سرطان، اختلالات انعقادی و سایر عوامل ارزیابی شود. پیشگیری دارویی برای همه بیماران الزاماً یکسان نیست.

موارد زیر نیازمند بررسی سریع هستند:

• افزایش ناگهانی درد ساق؛

• تورم جدید یا نامتقارن ساق؛

• گرمی یا تغییر رنگ ساق.

اگر موارد زیر ایجاد شوند، مراجعه فوری ضروری است:

• تنگی نفس ناگهانی؛

• درد قفسه سینه؛

• سرفه خونی؛

• غش.

این علائم می‌توانند نشانه آمبولی ریه باشند.

مسکن‌هایی مانند استامینوفن و در برخی افراد داروهای ضدالتهاب غیراستروئیدی ممکن است برای کنترل کوتاه‌مدت درد استفاده شوند.

انتخاب دارو باید بیماری‌های کلیوی، گوارشی، قلبی، داروهای ضدانعقاد و سایر شرایط فرد را در نظر بگیرد.

دارویی وجود ندارد که بتواند دو انتهای تاندون پاره‌شده را به‌تنهایی به یکدیگر متصل کند.

پلاسمای غنی از پلاکت یا PRP برای بهبود ترمیم تاندون مورد مطالعه قرار گرفته است.

بر اساس بیانیه AOFAS و مطالعات تصادفی موجود، در حال حاضر فایده قطعی و ثابت‌شده‌ای برای افزودن PRP به درمان پارگی حاد آشیل وجود ندارد.

بنابراین نباید PRP به‌عنوان درمان ضروری یا تضمین‌کننده ترمیم سریع‌تر معرفی شود.

پارگی آشیل آسیب مناسبی برای درمان صرفاً خانگی نیست.

در ساعات اولیه می‌توان:

• فعالیت را متوقف کرد؛

• پا را بالا نگه داشت؛

• برای کاهش تورم از سرمای غیرمستقیم استفاده کرد؛

• و از وارد کردن فشار غیرضروری خودداری کرد.

اما مهم‌ترین اقدام تشخیص و قرار دادن سریع پا در وضعیت مناسب است.

کشش دادن آشیل، ماساژ شدید یا تلاش برای راه رفتن طبیعی پیش از مشخص شدن تشخیص توصیه نمی‌شود.

هیچ غذا یا مکمل مشخصی ثابت نشده است که پارگی کامل تاندون آشیل را سریع‌تر جوش دهد.

دریافت پروتئین کافی و تغذیه متعادل برای ترمیم بافت اهمیت عمومی دارد.

در صورت وجود کمبود واقعی ویتامین D یا سایر مواد مغذی، اصلاح آن منطقی است، اما مصرف خودسرانه مکمل‌های پرجرعه جایگزین درمان ارتوپدی و توان‌بخشی نیست.

همه موارد قابل پیشگیری نیستند.

برای کاهش خطر می‌توان:

• شدت و حجم ورزش را به‌تدریج افزایش داد؛

• قبل از فعالیت شدید بدن را گرم کرد؛

• قدرت و ظرفیت عضلات ساق را به‌تدریج افزایش داد؛

• پس از دوره طولانی کم‌تحرکی ناگهان ورزش انفجاری شروع نکرد؛

• درد مداوم آشیل را نادیده نگرفت؛

• و داروهای مرتبط با خطر تاندون مانند فلوروکینولون‌ها را طبق نظر پزشک مصرف کرد.

گرم کردن و تمرین مناسب مفید هستند، اما هیچ برنامه‌ای نمی‌تواند خطر پارگی را کاملاً حذف کند.

بله.

بیشتر بیماران با درمان مناسب می‌توانند دوباره راه بروند و به فعالیت‌های روزانه بازگردند.

بازگشت به ورزش سطح بالا دشوارتر است و ممکن است قدرت ساق یا عملکرد انفجاری حتی پس از درمان موفق کاملاً مشابه قبل از آسیب نشود.

نتیجه درمان به عواملی مانند سن، میزان فعالیت، روش درمان، زمان شروع درمان و کیفیت توان‌بخشی بستگی دارد.

بله، پارگی مجدد امکان‌پذیر است.

خطر در ماه‌های اول ترمیم بیشتر است، زمانی که تاندون هنوز استحکام کامل خود را به دست نیاورده است.

بازگشت زودهنگام به پرش، دویدن شدید یا حرکت ناگهانی می‌تواند خطر را افزایش دهد.

بنابراین زمان بازگشت به ورزش باید بر اساس ارزیابی عملکرد و نظر تیم درمان تعیین شود.

مراجعه سریع

اگر موارد زیر پس از یک حرکت یا آسیب ناگهانی ایجاد شده‌اند، بهتر است همان روز ارزیابی شوید:

• صدای تق از پشت مچ؛

• احساس ضربه ناگهانی به پشت ساق؛

• تورم و کبودی؛

• ضعف هنگام راه رفتن؛

• ناتوانی در ایستادن روی پنجه؛

• احساس شکاف در تاندون.

مراجعه فوری

موارد زیر نیازمند ارزیابی فوری‌تر هستند:

• زخم باز یا آسیب شدید پوست؛

• سردی، رنگ‌پریدگی یا کبودی واضح پا؛

• کاهش حس یا ضعف عصبی جدید؛

• درد شدید و غیرقابل‌کنترل؛

• تورم و درد جدید ساق در زمان بی‌حرکتی؛

• تنگی نفس یا درد قفسه سینه.

۱. پارگی آشیل چه حسی دارد؟
بسیاری از افراد احساس ضربه یا لگد از پشت ساق و گاهی صدای تق را توصیف می‌کنند.

۲. آیا پارگی آشیل خیلی دردناک است؟
اغلب در لحظه آسیب درد شدید است، اما ممکن است درد بعداً کاهش یابد. کاهش درد پارگی را رد نمی‌کند.

۳. آیا با آشیل پاره می‌توان راه رفت؟
بعضی افراد می‌توانند با لنگیدن یا کف پای صاف راه بروند، اما قدرت فشار دادن پنجه به زمین کاهش می‌یابد.

۴. آیا می‌توان با پارگی کامل پنجه پا را حرکت داد؟
بله، گاهی مقداری حرکت باقی می‌ماند، زیرا عضلات دیگری نیز مچ پا را حرکت می‌دهند.

۵. تست تامپسون چیست؟
پزشک عضلات ساق را فشار می‌دهد؛ اگر تاندون سالم باشد پا به سمت پایین حرکت می‌کند. کاهش یا نبود این حرکت به نفع پارگی کامل است.

۶. آیا برای تشخیص MRI لازم است؟
خیر. بسیاری از پارگی‌های کامل با معاینه تشخیص داده می‌شوند و در صورت نیاز سونوگرافی استفاده می‌شود.

۷. آیا پارگی آشیل همیشه باید جراحی شود؟
خیر. هم درمان جراحی و هم غیرجراحی برای بیماران منتخب روش‌های پذیرفته‌شده هستند.

۸. مزیت جراحی چیست؟
مطالعات در مجموع کاهش احتمال پارگی مجدد را نشان می‌دهند.

۹. عیب جراحی چیست؟
عفونت، مشکلات زخم، اسکار و آسیب عصبی از عوارض احتمالی‌اند.

۱۰. درمان غیرجراحی چگونه باعث ترمیم می‌شود؟
پا در وضعیتی قرار می‌گیرد که دو انتهای تاندون به هم نزدیک شوند و بدن به‌تدریج بافت ترمیمی ایجاد کند.

۱۱. چرا نباید اوایل درمان آشیل را کشید؟
کشش زودهنگام و بیش از حد می‌تواند باعث فاصله گرفتن یا طولانی شدن تاندون در حال ترمیم شود.

۱۲. چه زمانی می‌توان راه رفت؟
در بسیاری از پروتکل‌های مدرن، وزن‌گذاری کنترل‌شده نسبتاً زود و داخل بوت آغاز می‌شود، اما زمان دقیق را تیم درمان مشخص می‌کند.

۱۳. چه زمانی می‌توان ورزش را شروع کرد؟
بازگشت کامل به ورزش معمولاً چندین ماه زمان می‌برد و برای ورزش‌های پرتحرک اغلب حدود ۶ تا ۱۲ ماه یا بیشتر طول می‌کشد.

۱۴. آیا PRP ترمیم آشیل را سریع‌تر می‌کند؟
در حال حاضر شواهد کافی برای اثبات فایده قطعی PRP در پارگی حاد آشیل وجود ندارد.

۱۵. آیا آنتی‌بیوتیک‌ها می‌توانند خطر پارگی آشیل را افزایش دهند؟
بعضی آنتی‌بیوتیک‌های فلوروکینولون با افزایش خطر تاندونیت و پارگی تاندون ارتباط دارند، به‌ویژه در افراد مسن‌تر یا مصرف‌کنندگان کورتیکواستروئید.

• تاندون آشیل عضلات پشت ساق را به استخوان پاشنه متصل می‌کند.

• پارگی معمولاً هنگام حرکت انفجاری، پرش، دویدن یا تغییر جهت ناگهانی ایجاد می‌شود.

• احساس ضربه از پشت ساق، صدای تق و ناتوانی در ایستادن روی پنجه از علائم مهم هستند.

• تست تامپسون یکی از مهم‌ترین تست‌های معاینه است.

• MRI برای همه بیماران لازم نیست و سونوگرافی در موارد مناسب کمک‌کننده است.

• جراحی تنها درمان پارگی کامل آشیل نیست.

• درمان غیرجراحی همراه با توان‌بخشی عملکردی برای بسیاری از بیماران مؤثر است.

• جراحی احتمال پارگی مجدد را کاهش می‌دهد، اما عوارض زخم و عفونت بیشتری دارد.

• توان‌بخشی کنترل‌شده و جلوگیری از کشش زودهنگام تاندون نقش مهمی در نتیجه نهایی دارند.

• بازگشت کامل به ورزش معمولاً چندین ماه زمان می‌برد.